Voorstel Merkel verworpen: EU blijft bij scherpe lijn richting Moskou

EU-top Vlak voor haar laatste EU-top overrompelde bondskanselier Merkel andere EU-landen met een voorstel de gespannen relatie met Rusland nieuw vorm te geven. Het leidde tot felle reacties van diverse EU-leiders en het voorstel haalde het uiteindelijk niet.

Bondskanselier Merkel met de Russische president Vladimir Poetin in Berlijn, 2020.
Bondskanselier Merkel met de Russische president Vladimir Poetin in Berlijn, 2020. Foto Hayoung Jeon/EPA

Het had een rustig zomertreffen moeten worden, zonder zinderende agenda of grote besluiten. En haast achteloos ook de laatste Europese topontmoeting waaraan Angela Merkel als zittend bondskanselier zou deelnemen. Het liep anders. In aanloop naar de top in Brussel liep de spanning in de EU deze donderdag hoog op. Een gesprek tussen Europese regeringsleiders over de houding ten aanzien van Rusland leidde donderdag tot een venijnig debat, met felle kritiek op Merkel en de Franse president Emmanuel Macron.

Aan de vooravond van het overleg overrompelde de bondskanselier, in een een-tweetje met de Franse president , andere EU-landen met een voorstel de betrekkingen met de Russische president Vladimir Poetin nieuw vorm te geven. De twee landen drongen woensdag aan op het „herzien van de bestaande vormen van dialoog met Rusland, inclusief een ontmoeting op leidersniveau”. Met andere woorden: voor het eerst sinds de annexatie van de Krim in 2014 weer een topontmoeting organiseren met Poetin.

Het voorstel viel bij veel andere EU-leiders uitermate slecht. Tijdens het rondetafelgesprek uitten vooral leiders van de Baltische staten felle kritiek, maar ook andere landen waren weinig enthousiast. „Niet eenvoudig”, noemde Merkel de discussie na afloop, terwijl de Litouwse president Gitanas Nausėda het woord „taai” gebruikte. In plaats van de Frans-Duitse handreiking te steunen, schaarden de leiders zich uiteindelijk juist achter een scherpe lijn richting Moskou, waarin de mogelijkheid van nieuwe sancties wordt open gehouden.

Merkel en Poetin op de Hannover Messe in 2013. Foto Jochen Lübke/AP

„Ik had zelf een moediger stap willen zetten”, aldus de bondskanselier na afloop. Voor de laatste keer probeerde Merkel een stempel te drukken op een dossier dat haar de afgelopen zestien jaar steeds vergezelde en waarop geen andere EU-leider zoveel invloed had als de Duitse bondskanselier: de Europees-Russische betrekkingen.

„Het is niet voldoende als de Amerikaanse president Joe Biden met de Russische president spreekt”, zei Merkel, donderdagochtend in de Bondsdag, vooruitblikkend op de top. De EU moet, aldus Merkel, zelf ook „nieuwe gespreksvormen” vinden. „De gebeurtenissen in de laatste maanden, en niet alleen in Duitsland, hebben duidelijk gemaakt dat het niet voldoende is om op de talrijke Russische provocaties ongecoördineerd te reageren”, zei Merkel. „Een nauwe samenwerking met onze partners is belangrijker dan ooit.”

Een beer een pot honing toevertrouwen

Gitanas Nauseda president Litouwen over toenadering tot Poetin

Het voorstel van Merkel en Macron zorgde in Brussel direct voor beroering en lokte bij aanvang van de top donderdag bij verschillende EU-leiders felle reacties uit. „Een beer een pot honing toevertrouwen”, noemde de Litouwse president Gitanas Nauseda de toenadering tot Poetin. De Poolse premier Mateusz Morawiecki benadrukte dat een dialoog alleen mogelijk is „in een situatie waarin er werkelijk sprake is van de-escalatie en het staken van agressieve politiek.” Krisjanis Karins, de premier van Letland, zei: „Het Kremlin begrijpt machtspolitiek. Het Kremlin ziet concessies uit het niets níét als een teken van kracht.” De perschef van het Kremlin, Dimitri Peskov, zag het voorstel van Merkel en Macron alvast ‘positief’.

Achter de schermen toonden diplomaten in Brussel zich verrast én geïrriteerd over de tekstvoorstellen. Eind mei verliep een Europees topoverleg over Rusland nog in grote harmonie en eensgezindheid, en schaarden alle leiders zich achter een nieuwe, fermere strategie in de richting van Moskou. Dat Duitsland en Frankrijk nu minder dan een maand later alsnog op een dialoog aandringen, zorgde voor gefronste wenkbrauwen.

Bondskanselier Angela Merkel en president Vladimir Poetin tijdens een ontmoeting in Tomsk in 2006.Foto SERGEI CHIRIKOV/EPA

De relatie tussen Poetin en Merkel is lang en veelbewogen. Merkel spreekt Russisch, Poetin, voormalig KGB-agent in Dresden, spreekt Duits. De provocaties van Russische zijde waren talrijk, niet alleen de laatste maanden. In 2007, bij een ontmoeting in Sotsji liet Poetin zijn grote zwarte labrador los in de buurt van Merkel, die bang is voor honden. In 2014 annexeerde Rusland de Krim; Merkel veroordeelde Poetin in niet mis te verstane bewoordingen. In 2015 werden de computers van Bondsdagleden door Rusland gehackt. De verhouding bereikte een dieptepunt na de vergiftiging van de Russische oppositieleider Aleksej Navalny; Merkel zocht Navalny op in het Berlijnse ziekenhuis.

Maar ook als Merkel ferm optrad, zij verbrak de banden nooit helemaal; steeds bleef de deur op een kier. Ook bleef economische samenwerking bestaan, zoals de aanleg van gaspijplijn Nord Stream 2 illustreert, waarvan de bouw bijna is afgerond, ondanks herhaalde oproepen van westerse bondgenoten die te staken.

Merkels vrees voor vacuüm

Met haar laatste zet lijkt Merkel doordrongen van het machtsvacuüm dat haar vertrek in de Europese Raad zal achterlaten, en de noodzaak deze dagen nog eens haar autoriteit in te zetten voor het dossier dat zij zo belangrijk vindt. De volgende bondskanselier, of dat nu Armin Laschet (CDU), Annalena Baerbock (Groenen) of Olaf Scholz (SPD) wordt, zal jaren nodig hebben om het gezag dat Merkel in Europa – of in Rusland – heeft, te verwerven.

Lees ook: Rutte over Hongarije: als ze zich niet aanpassen aan de EU ‘moeten ze eruit’

Van de meest kansrijke kandidaat voor Merkels opvolging, de christendemocraat Armin Laschet, is overigens internationaal geen hardere koers te verwachten dan die van Merkel. In een interview met de Financial Times waarschuwde Laschet deze week voor een te harde houding tegenover China. Bij de presentatie van het verkiezingsprogramma op maandag zei Laschet bovendien, alsof hij in China vooral een economische en wetenschappelijke concurrent ziet: „President Xi vindt onze democratieën te langzaam om met China te kunnen concurreren. Wij Europeanen moeten laten zien: ook liberale en vrijheidslievende maatschappijen kunnen geweldig presteren.”

Merkels poging een doorbraak te forceren strandde donderdagavond. „Het is te vroeg, want we zien vooralsnog geen verandering van gedrag”, verklaarde Nauseėda na afloop. Ook premier Mark Rutte (VVD) reageerde weinig enthousiast en benadrukte dat hijzelf bij een eventuele ontmoeting met Poetin in elk geval weg zou blijven, daarbij verwijzend naar de MH17-ramp. „Het is ook goed zoals het gelopen is en we zullen er aan verder werken”, blikte Merkel donderdagavond terug op de discussie. Maar dat werk zal dit najaar zonder haar verder gaan.

Update 25 juni, 09:30: dit artikel is geactualiseerd na de discussie op de Europese top.