Loekasjenko krijgt ‘forse dreun’ van EU

Sancties In reactie op de arrestatie van activist Roman Pratasevitsj in mei neemt de EU harde economische maatregelen tegen het Wit-Russische regime.

Werknemers op een bouwterrein bij de Naftan-raffinaderij in het Wit-Russische Navapolatsk.
Werknemers op een bouwterrein bij de Naftan-raffinaderij in het Wit-Russische Navapolatsk. Foto Viktor Tolochko/AFP

Dat de Europese Unie met economische sancties tegen Wit-Rusland zou komen, was duidelijk. De staatskaping van het Ryanair-vliegtuig op 23 mei, met als doel de arrestatie van journalist en activist Roman Pratasevitsj, kon niet onbestraft blijven. Donderdag werd duidelijk wat de economische sancties inhouden.

Bedrijven in de EU mogen niet langer apparatuur of software aan Wit-Rusland verkopen waarmee communicatie via telefoons of internet kan worden afgetapt. De handel in petroleumproducten, goederen ten behoeve van tabaksproductie en potas, een mengsel van zouten dat onder meer wordt gebruikt voor kunstmest, wordt beperkt. Het verstrekken van verzekeringen aan de Wit-Russische overheid is voortaan verboden.

Lees ook hoe de EU zocht naar een reactie op de kaping

Het zijn sancties die de Wit-Russische economie „veel pijn gaan doen”, zoals EU-buitenlandchef Josep Borrell eerder deze week verklaarde. Bij hetzelfde ministersberaad zei minister Sigrid Kaag (Buitenlandse Zaken, D66): „Hopelijk is dit een forse dreun aan Loekasjenko en de zijnen.” En: „We moeten het regime raken waar het pijn doet.”

Hoe hard is de dreun? Zullen de Europese sancties er toe leiden dat Aleksandr Loeskasjenko, aan de macht sinds 1994, terrein verliest? Of dat de 500 politieke gevangenen worden vrijgelaten, zoals oppositieleider Svetlana Tichanovskaja eist?

Sinds de Wit-Russische opstand vorig jaar begon, heeft de EU drie keer eerder sancties getroffen tegen het regime. Sinds deze week hanteert de EU strafmaatregelen tegen 166 personen en vijftien bedrijven in Wit-Rusland. Voor het eerst neemt de EU nu maatregelen die de Europese landen zelf kunnen voelen.

Speelruimte verkleinen

Economische sancties kunnen effectief zijn, zegt Francesco Giumelli, expert op het gebied van sancties en buitenlands beleid van de EU aan de Rijksuniversiteit Groningen. „Niet om Loekasjenko weg te krijgen of zijn gedrag te veranderen, maar wel om zijn speelruimte te verkleinen. Hij speelde op twee tafels: de EU en Rusland. De EU valt nu weg. Voor de EU is er geen alternatief: stel je voor dat ze niets zouden doen, wat voor signaal zou dat zijn?”

Sancties zijn niet bedoeld om de economie van een land te vermorzelen, zegt Giumelli. „Dat gaat te veel ten koste van de bevolking. Het doel is druk op het regime door de buitenlandse inkomsten af te knijpen.”

Volgens de Litouwse Laurynas Jonavicius, universitair docent internationale betrekkingen aan de universiteit van Vilnius en gespecialiseerd in Wit-Rusland, zijn de Europese sancties voor een groot deel bedoeld als signaal aan zichzelf. „Europa wil een internationale speler zijn en heeft harde taal gebezigd. Zonder sancties zou het zijn geloofwaardigheid totaal verliezen. Nu laat het zien dat het wel degelijk in staat is tot actie, zelfs als het de eigen economische belangen schaadt.”

Voor het eerst neemt de EU nu maatregelen die de Europese landen zelf ook kunnen voelen.

Een effectieve manier om de Wit-Russiche regering dwars te zitten lijkt een importverbod op potas (kalium). Na Canada en Rusland is Wit-Rusland, via staatsbedrijf Belaruskali, de grootste producent van dit ingrediënt voor kunstmest. Het is een belangrijke inkomstenbron voor het regime: in 2020 leverde de verkoop 2,4 miljard dollar op.

De vraag is echter hoe hard een Europees verbod het regime zal raken. De grootste afnemers van Wit-Russische potas zijn Brazilië (522 miljoen dollar), China (320 miljoen dollar) en India (290 miljoen dollar). De export naar de EU was vorig jaar 195 miljoen dollar, minder dan 10 procent van de Wit-Russische export.

De Wit-Russische econoom Irina Novikova zei tegen de Wit-Russische nieuwssite Sputnik dat het regime de sancties eenvoudig het hoofd kan bieden door de export naar andere markten in vooral Azië te verleggen. Er zouden al afspraken zijn gemaakt met China en India om de export van potas op te voeren.

Impact afsluiten Klaipeda

Jonavicius bevestigt dat Europa geen grote importeur is van Wit-Russische potas, vergeleken met landen in Azië. Wat het regime wél gaat voelen, is het afsluiten van de doorvoerroute via de Litouwse haven Klaipeda. „Als we die route blokkeren, zullen de exportkosten voor Wit-Rusland toenemen, en dat gaat het regime zeker pijn doen. Dit geldt voor kalium en voor olieproducten, de belangrijkste dollarinkomsten voor het regime.” Giumelli: „De export van potas kan worden verlegd naar andere landen, maar voor olie en olieprocten is dat veel lastiger, qua transport.”

Juist vanwege de transportroutes zijn het vooral Polen en de Baltische staten die de kosten van de sancties zullen dragen, verwacht Jonavicius. Potas wordt voornamelijk via de Litouwse havenstad Klaipeda verhandeld. „Dit is de prijs die we betalen voor democratische waarden, voor de principes die wij verdedigen en willen uitdragen”. Of Litouwen voor die kosten door de EU zal worden gecompenseerd is nog onduidelijk. „Litouwen heeft dat punt aangekaart en kreeg in ieder geval niet direct ‘nee’ te horen”.

Wit-Russische olieproducten worden verscheept via havens in Polen, Letland en Estland en worden vandaar rondgepompt langs verschillende Europese hoofdsteden. Recent vergrootte Rusland de druk op Wit-Rusland om olieroutes te verleggen naar Rusland via het spoor. Jonavicius: „Het is veel duurder, maar het is de prijs die Minsk betaalt voor Russische steun.”

In ruil voor de economische steun eist Poetin concessies waarmee het de controle over Wit-Rusland kan vergroten. Jonavicius: „In deze context zijn de Europese sancties nuttig voor Rusland, omdat ze Loekasjenko meer richting Rusland drijven. Alle kaarten liggen in Moskou. Rusland duwt hard, maar niet te hard, om Loekasjenko niet uit het zadel te duwen. Zolang Loekasjenko een democratische revolutie tegenhoudt, is hij nuttig voor Rusland.”