Reportage

Vluchtelingen leven ‘als beesten’ in kamp Vial

Vluchtelingenkamp Doordat veel asielzoekers zijn doorgereisd of teruggestuurd, zijn de leefomstandigheden in het kamp Vial verbeterd. Maar achterblijver Abdulhamad leeft er „als een beest”.

Vluchtelingenkamp Vial op het Griekse eiland Chios telde vorig jaar zo’n vijfduizend bewoners, terwijl het plek had voor duizend.
Vluchtelingenkamp Vial op het Griekse eiland Chios telde vorig jaar zo’n vijfduizend bewoners, terwijl het plek had voor duizend. Foto Louisa Gouliamaki / AFP

Vluchtelingenkamp Vial op het Griekse eiland Chios ligt er op een zonnige namiddag verlaten bij. Katten met happen uit hun vuile vacht hangen rond in de schaduw van de lege moskee – een houten hut waar plastic zeil met tapijtprint op de grond ligt. Het is een van de vele geïmproviseerde bouwsels die zijn opgetrokken naast een enorme bakstenen fabriekshal die op de top van een heuvel ligt, omringd door olijfbomen en struikgewas. Tussen de bosjes staat een rij schamele tenten, waar enkele Somalische jongens met eem doffe blik voor zich uit staren.

De jongens zeggen dat de omstandigheden in het kamp beter zijn nu veel asielzoekers recent zijn overgeplaatst naar het vasteland. De explosieve sfeer is verdwenen, er zijn geen grote vechtpartijen meer, en de toiletten en douches zijn een stuk schoner, omdat minder mensen ze gebruiken. In december 2019 bivakkeerden er nog vijfduizend mensen in Vial, nu nog maar een vijfde daarvan. Veel inwoners hebben recent asiel gekregen en zijn vertrokken naar het vasteland of andere EU-landen.

Desondanks heerst er een grafstemming in dit Somalische deel van het kamp, waar iedereen elkaar kent. Bewakers troffen vorige maand het levenloze lichaam aan van hun vriend Abduljalil, een 28-jarige Somalische vluchteling. Hij lag in een van de vele zelfgebouwde onderkomens, bedolven onder de ratten, die zich te goed deden aan zijn vlees. Het kamp wordt volgens inwoners en hulpverleners geteisterd door grote ratten, die ’s nachts uit het omringende struikgewas kruipen.

„Ik was geschokt toen ik het hoorde”, zegt Abdulhamad, een Somalische vriend, die hem de nacht ervoor nog had gezien. „Toen we elkaar welterusten wensten, was er niets aan de hand. Ik kon niet geloven dat hij dood was en wilde weten wat er was gebeurd. Maar toen we aankwamen bij zijn tent, liep er veel politie rond, die ons niet in de buurt liet.”

Slechte leefomstandigheden

De doodsoorzaak is onduidelijk. In een korte verklaring sloot het Griekse ministerie van Migratie een misdaad uit. Een militaire arts heeft vastgesteld dat de „onfortuinlijke man” rattenbeten op zijn oren en handen had. „De precieze doodsoorzaak zal duidelijk worden na de autopsie.” Maar het resultaat van de lijkschouw is tot dusverre niet bekendgemaakt.

Abduljalils dood heeft voor veel onrust gezorgd in Vial. Helemaal toen er een week later nog een dode asielzoeker werd aangetroffen in zijn tent. Dit keer was het een 51-jarige Iraniër, die al anderhalf jaar in het kamp verbleef en volgens lokale media kampte met hartproblemen. Dezelfde dag beviel een Somalische vrouw van haar kind, in de berm van de weg, zonder medische hulp.

In lange rijen voor de toiletten gingen groepen Afghanen, Arabieren en Afrikanen met elkaar op de vuist

Ahmed en Abdi inwoners van Vial

Hoewel Abduljalil asiel had gekregen, moest hij vanwege de coronamaatregelen in Vial blijven. Opvangcentra voor asielzoekers zijn sinds de pandemie onderworpen aan strikte lockdowns. Nadat de eilanden op 15 mei werden opengesteld voor toeristen, werd het voor de bewoners weer mogelijk om Vial te verlaten. Dat kwam voor Abduljalil te laat.

De doden vestigen de aandacht op de slechte leefomstandigheden in Vial. Het kamp ligt op het terrein van een voormalige aluminiumfabriek, die nog deels wordt gebruikt als afvalscheidings- en recyclingfaciliteit. En dat trekt ongedierte aan. De meeste asielzoekers leven in containers, tenten en geïmproviseerde onderkomens rond de voormalige fabriek, waardoor ze worden blootgesteld aan de elementen.

Het toen nog overbevolkte vluchtelingenkamp Vial, in december 2019.

Foto Louisa Gouliamaki / AFP

Pushbacks

Toch zeggen inwoners dat de situatie in het kamp beter is dan vorig jaar. Toen werd Vial getroffen door brand, waardoor honderden mensen dakloos werden. En omdat het kamp zwaar overbevolkt was, braken er vaak vechtpartijen uit. „Het begon meestal als er een lange rij stond voor de toiletten, de douches of het eten”, zeggen Ahmed en Abdi, twee Somaliërs die voor hun tent van takken en bouwzeil zitten. „Dan gingen groepen Afghanen, Arabieren en Afrikanen met elkaar op de vuist.”

In totaal verblijven volgens de Griekse regering nog zo’n negenduizend migranten op de eilanden Lesbos, Chios, Kos, Leros en Samos. Dat waren er vorig jaar nog veertigduizend. „In 2021 is de stroom vluchtelingen en migranten naar onze eilanden met 89 procent afgenomen ten opzichte van 2020”, zei de Griekse minister van Migratie Notis Mitarakis in april met trots.

Lees ook dit artikel: Nieuw IJzeren Gordijn aan de oostgrens van de EU

Er kan maar één reden zijn voor deze scherpe daling, menen critici: pushbacks, oftewel, migranten terug de grens over sturen zonder dat ze de kans krijgen hun verhaal te doen. Volgens een woensdag verschenen rapport van Amnesty zijn zulke pushbacks en geweld tegen migranten ‘de facto de Griekse grenspolitiek’ geworden.

De beladen term pushbacks gebruikte de minister niet. „In het afgelopen jaar hebben dubbel zoveel mensen het land legaal verlaten, via deportaties, vrijwillig vertrek of hervestiging [in een ander EU-land], als er zijn binnengekomen.”

Abdullahi is een van de weinige asielzoekers die niet na aankomst op de Griekse eilanden linea recta zijn teruggestuurd naar Turkije. „De asieladvocaten hebben hard voor me geknokt”, zegt de boomlange, goedlachse Gambiaan, die vorig jaar de oversteek waagde. „Na mijn aankomst op Lesbos hebben ze me zes maanden en twintig dagen vastgehouden in een detentiecentrum, omdat ik illegaal het land was binnengekomen. Maar iedereen hier is illegaal het land binnengekomen.”

Slechter dan ooit

In afwachting van zijn proces is Abdullahi naar het kamp op Chios gestuurd. Daar werkt hij als vrijwilliger voor de Nederlandse hulporganisatie Movement on the Ground. Hij laat het caféterras zien dat hij samen met een Syriër aan het bouwen is: twee bankjes en een tafel van mooi afgewerkt hout en metaal. „Mohammed heeft als lasser gewerkt, ikzelf als timmerman. Hij spreekt geen Engels, dus we communiceren met handen en voeten, maar hij is mijn vriend.”

De Gambiaan blijkt de overleden Somaliër Abduljalil ook goed te hebben gekend. „Weet je, hij was een alcoholist. Ik heb hem vaak dronken gezien. Maar het is onduidelijk of dat ook zijn dood is geworden.” De uitzichtloosheid en het isolement trekken een zware wissel op de mensen in de kampen. Volgens Artsen Zonder Grenzen zijn de psychologische omstandigheden slechter dan ooit. „Veel mannen drinken elke dag”, zegt Abdullahi, „ook al is het verboden om alcohol te verkopen in het kamp. Ze halen het in een nabijgelegen dorp en smokkelen het naar binnen.”

Lees ook dit opinieartikel over pushbacks: Welkom in de Griekse vluchtelingenhel

De Somalische vrienden van Abduljalil herinneren hem vooral als een „getalenteerde man” en een „grappenmaker”, die iedereen in het kamp kende en aan het lachen maakte. „Hij had geen familie hier, maar wel veel vrienden”, zegt Abdulhamad. „Hij sliep bijna iedere nacht wel bij iemand anders in de tent.”

Zelf verblijft Abdulhamad al twee jaar in Vial. Drie maanden geleden kreeg hij te horen dat zijn asielaanvraag is afgewezen. „Ik voel me ontzettend slecht, want ik zit hier vast. Ik zit klem tussen Griekenland, dat me wil terugsturen, en Turkije, dat me niet wil opnemen. Ondertussen leef ik hier als een beest.”