‘De Nachtwacht’ is drie figuren rijker

Reconstructie Met hulp van kunstmatige intelligentie maakte het Rijksmuseum een reconstructie van de delen van De Nachtwacht die 300 jaar geleden verloren gingen. De komende drie maanden is de ‘complete’ Nachtwacht te zien.

Het Rijksmuseum installeert panelen met daarop een reconstructie van de ontbrekende delen van ‘De Nachtwacht’ om het schilderij heen.
Het Rijksmuseum installeert panelen met daarop een reconstructie van de ontbrekende delen van ‘De Nachtwacht’ om het schilderij heen. Foto Reinier Gerritsen / Rijksmuseum

De Nachtwacht van Rembrandt van Rijn is aan alle kanten een stukje groter geworden. Aan de hand van kunsthistorisch onderzoek en met de hulp van kunstmatige intelligentie heeft het Rijksmuseum een reconstructie gemaakt van de vier repen die ruim driehonderd jaar geleden verloren zijn gegaan. „Dankzij deze reconstructie zien we dat de compositie die Rembrandt schilderde nog veel dynamischer was. Het schilderij ademt meer”, aldus Rijksmuseum-directeur Taco Dibbits. De reconstructies worden de komende maanden getoond om het originele schilderij heen. De Nachtwacht hangt sinds 2019 in een grote glazen kooi, waar het schilderij wordt onderzocht ter voorbereiding op een grote restauratie.

Lees ook: Rijksmuseum begint onderzoek naar De Nachtwacht

Belangrijkste toevoegingen aan het schilderij uit 1642 zijn drie figuren aan de linkerkant van het doek: twee schutters en een kind. Daarnaast staan de twee hoofdpersonen op het doek, kapitein Frans Banninck Cocq en luitenant Willem van Ruytenburgh, door de toevoeging niet langer in het midden van het doek, maar iets rechts van het centrum, waardoor het schilderij meer dynamiek krijgt. Duidelijker is nu ook te zien dat de kruitjongen links vooraan zich vasthoudt aan een reling. „De diagonale lijn van die reling geeft het schilderij diepte”, zegt Dibbits. De kruitjongen heeft bovendien meer loopruimte: hij lijkt weg te rennen, voor de compagnie uit. Aan de bovenkant is er meer ruimte boven het vaandel, daardoor is de beweging van de vlaggendrager die het vaandel optilt beter te zien.

De schaduw van de hand van Banninck Cocq, die het wapen van Amsterdam op de jas van Van Ruytenburgh lijkt te omvatten was altijd al een belangrijk en goed zichtbaar detail – het symboliseert dat de stad in veilige handen is van deze burgerwacht. De schaduw van het wapen van Van Ruytenburgh op de grond, die diagonaal rechtsonderin is gereconstrueerd, benadrukt dat gebaar. Dibbits: „In Rembrandts compositie was niets toevallig.”

Verloren delen

Rembrandt voltooide De Nachtwacht in 1642. Hij schilderde het in opdracht van de schutterij voor hun nieuwe feestzaal in de Kloveniersdoelen. Daar maakte het onderdeel uit van een ensemble van zeven schuttersstukken van andere schilders. Door de oorspronkelijke compositie van De Nachtwacht, dat oorspronkelijk ‘De compagnie van kapitein Frans Banninck Cocq en luitenant Willem van Ruytenburgh maakt zich gereed om uit te marcheren’ heette, te ervaren kan het schilderij beter worden vergeleken met de zes andere werken.

Rembrandt van Rijn, De Nachtwacht (het origineel), 1642.
Foto Rijksmuseum
Toegeschreven aan Gerrit Lundens, Kopie naar De Nachtwacht, c. 1642–c. 1655, (Bruikleen uit the National Gallery, Londen)
Foto Rijksmuseum
Links: Rembrandt van Rijn, De Nachtwacht (het origineel), 1642. Rechts: Kopie naar De Nachtwacht, c. 1642–c. 1655, Toegeschreven aan Gerrit Lundens, (Bruikleen uit the National Gallery, Londen).
Foto’s Rijksmuseum

Toen het schilderij in 1715 werd verplaatst naar het toenmalige stadhuis, het huidige Paleis op de Dam, werd het doek aan alle kanten verkleind om tussen twee deuren te passen. Het overgebleven doek is 379,5 cm bij 453,5 cm groot. De afgesneden stukken zijn nooit teruggevonden. De originele compositie is al decennia onderwerp van onderzoek. „Elke generatie heeft geprobeerd het schilderij naar eigen vermogen te reconstrueren. Dat doen wij nu ook weer met de meest geavanceerde technieken die nu voorhanden zijn”, aldus Pieter Roelofs, hoofd schilder- en beeldhouwkunst van het Rijksmuseum.

Het Rijksmuseum installeert panelen met daarop een reconstructie van de ontbrekende delen van ‘De Nachtwacht’ om het schilderij heen. Foto Reinier Gerritsen / Rijksmuseum

Kunstmatige intelligentie

Belangrijk gereedschap bij het maken van de reconstructie was de kopie die ergens tussen 1642 en 1655 vermoedelijk door schilder Gerrit Lundens gemaakt is. Daarop zijn de ontbrekende delen nog wel aanwezig. Alle elementen die op de reconstructie te zien zijn, zijn op deze kopie al aanwezig. Het onderzoeksteam van het Rijksmuseum leerde, aan de hand van de extreem hoge resolutie foto die de onderzoekers eerder maakten, een algoritme de schildertechniek en het kleurgebruik van Rembrandt herkennen. Daarna heeft de computer de ontbrekende delen ‘in de stijl van’ Rembrandt nagemaakt.

De gebruikte technieken zijn ook nuttig voor het bepalen van de restauratiebehandeling die De Nachtwacht straks krijgt, zegt Rob Erdmann, ‘senior scientist’ van het Rijksmuseum. „We kunnen de computer behandelingen laten zien die we op andere schilderijen hebben toegepast, en laten uitrekenen hoe die behandelingen uit zullen pakken op De Nachtwacht.”

Met rode lijn zijn de grenzen van de originele versie van ‘De Nachtwacht’ aangegeven. Wit omcirkeld zijn de details die door de aanvulling opvallen. V.l.n.r.: drie nieuwe figuren, de jongen houdt een reling vast, het vaandel heeft meer ruimte, de schaduw van de hand van Frans Banninck Cocq die het stadswapen omvat wordt benadrukt doordat de schaduw op de grond meer ruimte heeft. De schutter uiterst rechts heeft weer een volledige helm. Foto Rijksmuseum

In de zomer van 2019 begon het Rijksmuseum aan ‘Operatie Nachtwacht’, het grootste en meest omvangrijke onderzoek naar Rembrandts schuttersstuk ooit. Het is de eerste restauratie van het schilderij sinds 1976, toen het schilderij door een bezoeker met een mes was aangevallen. Het onderzoek met de meest geavanceerde technieken is inmiddels afgerond. De resultaten worden nu bestudeerd om een restauratieplan te kunnen maken. Dat wordt naar verwachting in september gepresenteerd. Wanneer de restauratie voltooid is, is nog onbekend.

Het is overigens niet de bedoeling dat de ontbrekende delen straks bij de daadwerkelijke reconstructie worden teruggebracht.