Recensie

Recensie Beeldende kunst

Blokkerige webfoto’s naast ‘bezielde’ landschappen van Van Gogh

Tentoonstelling Internetkunstenaar Jan Robert Leegte programmeerde vijf websites die willekeurige landschapsfoto’s drastisch gecomprimeerd laten zien. Die sites zijn nu te zien naast de schilderijen van Vincent van Gogh.

Vijf websites van Jan Robert Leegte zijn te zien in de bovenste zaal van het Van Gogh Museum.
Vijf websites van Jan Robert Leegte zijn te zien in de bovenste zaal van het Van Gogh Museum. Foto Michael Floor

Eropuit trekken, een onderwerp uitkiezen, vastleggen en dat vervolgens exposeren: alles wat een landschapschilder doet, dat kan een algoritme ook, moet internetkunstenaar Jan Robert Leegte (1973) gedacht hebben.

Zijn serie Compressed Landscapes bestaat uit vijf websites die aan de hand van zoektermen als ‘bossen’, ‘bergen’ of ‘zonsondergang’ openbare fotodatabases afstruinen. Van die foto’s wordt de beeldkwaliteit vervolgens drastisch verlaagd (gecomprimeerd, zoals alle grote internetplatforms in meer of mindere mate doen met geüpload materiaal). Met als resultaat dat de website uiteindelijk alleen een blokkerige impressie van het landschap serveert, iedere zoveel tellen een nieuw pixelpanorama: compressedlandscapes.com, compressedforests.com, compressedmountains.com, compressedsunsets.com, compressedmoons.com.

Lees ook deze special: Virtueel museum: Zaal Landschap

Je kunt die websites van Leegte vanuit huis bezoeken, maar deze zomer zijn ze ook te zien in het Van Gogh Museum in Amsterdam. Daar worden ze geëxposeerd als slotdeel van de serie Van Gogh Inspireert, met hedendaagse kunst die reageert op het werk van Van Gogh. Best een dappere beslissing van de kunstenaar en het museum, want nadat het algoritme eenmaal is opgesteld, is er geen controle meer over wat er op de schermen wordt afgebeeld. Het gaat ook wel eens mis: dan toont Compressedmoons.com een balzaal met kroonluchter of het glimmende voorhoofd van een man die met groene pupillen recht de camera in kijkt. Dat soort foutjes zijn natuurlijk ook de lol van dit kunstwerk. Het roept tegelijk interessante vragen op: wie is eigenlijk de verantwoordelijke voor dit werk? Het landschap? De fotograaf? Het algoritme? De database? De kunstenaar-programmeur? De toeschouwer die de pagina ververst?

Wat zien we eigenlijk überhaupt als we naar een landschap kijken?

Jan Robert Leegte, CompressedForests.com (website, 2016) en Vincent van Gogh, Korenveld onder onweerslucht, (olieverf op doek, 50.4 cm x 101.3 cm, 1890). Foto Van Gogh Museum

Bezielde ervaring

In „de hele natuur” zag Vincent van Gogh „expressie”, „en als ’t ware een ziel”, schreef hij in 1882 aan zijn broer Theo. Een rij knotwilgen „heeft iets van een processie weesmannen soms.” Het landschap als metafoor – als gereedschap – om een rijk gevoelsleven mee uit te drukken.

Zo’n bezielde ervaring van het landschap kun je van de websites van Leegte niet verwachten. Je kunt het er als toeschouwer zelf inleggen – misschien word je wel week bij het zien van een pixelige, gele maan in je browser, maar het algoritme heeft dat bedoeld noch bedacht. Misschien had de oorspronkelijke fotograaf wel die intentie, maar die blijft als maker door de comprimering op grote afstand.

„Ik heb altijd het gevoel een reiziger te zijn die ergens heen gaat, naar een bestemming”, schreef Van Gogh ook. Zo’n gevoel van bestemming hoef je van de Compressed Landscapes niet te verwachten. Die doen, al is het volgens zorgvuldig vastgestelde regels, maar wat. Zielloos surft het algoritme langs de oppervlakte van de gefotografeerde landschappen. Selecteert. Schotelt voor.

Jan Robert Leegte, Compressed Landscapes, 2016. Foto Van Gogh Museum

Toch is het juist dat kille karakter dat de sites als kunstwerk interessant maakt, al is het meer voor het hoofd dan voor het hart. Individueel zeggen de foto’s door hun ontzielde willekeurigheid misschien niet zoveel, maar als geheel tonen ze wel iets over ons collectieve idee van een landschap. Want al deze foto’s zijn van de échte wereld, gemaakt door échte mensen. Zij hadden wel ideeën over wat ze vastlegden. Wat dan opvalt: je ziet veel uitgestrekte open vlaktes, roodgekleurde luchten, Amerikaanse western-streken en een soort romantiek die eerder doet denken aan de schilderijen van Caspar David Friedrich dan aan Vincent van Gogh. Zou daarin iets van de voorkeur van de programmeur doorschemeren? Dat blijft een raadsel.