Mediamiljarden Netflix en ViacomCBS streamen door Amsterdam

Belastingstrategie Twee Amerikaanse mediagiganten Netflix en ViacomCBS, elk goed voor 25 miljard euro omzet wereldwijd, bedienen de internationale markt vanuit een Nederlands hoofdkwartier. Waarom? En hoe werkt dat?

ViacomCBS-medewerkers waaronder presentatoren Stephen Colbert en Trevor Noah, en directeur van het bedrijf Bob Bakish.
ViacomCBS-medewerkers waaronder presentatoren Stephen Colbert en Trevor Noah, en directeur van het bedrijf Bob Bakish. Foto Dylan Travis/ABACA

Dat de Amerikaanse mediagigant ViacomCBS vanuit Nederland ruim de halve wereld bedient met slechts driehonderd mensen is niet zo raar. Grote schaal, weinig massa, heet dat in corporate jargon. Grote schaal omdat digitale bedrijven de markt wereldwijd kunnen bedienen. Weinig massa omdat de aanwezigheid lokaal klein kan zijn: soms maar een handvol werknemers, of helemaal geen.

Amsterdam is zo doorvoerhaven voor Spongebob, South Park en Star Trek. Hier, in de Nederlandse bv’s van de Amerikaanse bedrijfsonderdelen Viacom en CBS, stromen de royalty’s binnen voor series en films als Transformers en Ninja Turtles. Die bedrijven inden tussen 2002 en 2019 zo’n 30 miljard euro aan licentie-opbrensten als tussenstation voor het Amerikaanse moederconcern, zo bleek uit een studie van de Stichting Onderzoek Multinationale Ondernemingen (SOMO).

Bij Netflix in Amsterdam is de schaal versus massa nog straffer. Daar, op het internationale hoofdkantoor nabij het Olympisch Stadion, wordt door vijfhonderd mensen vrijwel de volledige niet-Amerikaanse markt bediend, goed voor 12,5 miljard euro omzet in coronajaar 2020. Dat de bekendste en meest succesvolle streamingdienst ook hard werkt aan Nederlandse producties, is iets dat een woordvoerder graag benadrukt, met de zogeheten ‘Originals’ als Undercover (deels Belgisch) en Just Say Yes.

De nadruk op de reële aanwezigheid in Nederland past in de toegenomen afkeer van zogeheten brievenbusfirma’s. Zo stelde ViacomCBS onlangs dat het bedrijf ook in Nederland zélf een grote speler is. Het was een reactie op vragen van The New York Times, die een publicatie wijdde aan het SOMO-onderzoek naar belastingontwijking door ViacomCBS. Viacom en CBS, in 2019 gefuseerd, zouden afzonderlijk van elkaar opgeteld 4 miljard dollar Amerikaanse winstbelasting hebben ontweken. Allemaal legaal, mede dankzij Nederland.

Het bedrijfsmodel van Netflix is wezenlijk anders dan dat van het meer traditionele tv-bedrijf ViacomCBS, maar in essentie fungeert ook hier Nederland als schakel voor de opbrengsten uit een groot deel van de wereld.

ViacomCBS kwalificeerde het SOMO-rapport als „fundamenteel gebrekkig” en stelde dat het effectieve winstbelastingtarief wereldwijd in lijn is met het tarief van de Amerikaanse vennootschapsbelasting in de periode: 33 procent. Ook schetste ViacomCBS dat de Nederlandse kantoren en studio in Amsterdam een omzet hebben van „jaarlijks 1 miljard dollar outside of licensing”.

Lees ook: Streaming video in een stroomversnelling

Dat is opvallend, want 1 miljard dollar (zo’n 850 miljoen euro) is bijvoorbeeld twee keer RTL Nederland en zelfs meer dan het gehele budget van de NPO. CBS produceert momenteel de verfilming van Mano Bouzamours roman Bestsellerboy in een serie voor Avro-Tros. Viacom exploiteert een aantal (jeugd)zenders: Nickelodeon, Comedy Central, Spike en MTV.

Niet echt een miljardenbusiness. Het klopt dus ook niet. ViacomCBS geeft, een week nadat NRC er naar begon te vragen, toe dat in de reactie aan The New York Times een „stomme fout” werd gemaakt. De 863 miljoen euro omzet van de Nederlandse CBS-tak „had niet mogen worden opgeteld” bij die van de Nederlandse tak van Viacom (150 miljoen euro). Want CBS International BV houdt zich vrijwel uitsluitend bezig met ‘licensing’.

Geen ‘brievenbus’

ViacomCBS in Nederland is „zeker geen klassieke brievenbusfirma”, zegt SOMO-onderzoeker Maarten Hietland. „Maar je hebt wel te maken met twee gezichten. Je hebt de reële aanwezigheid hier in Amsterdam-Noord op de ‘Mediawharf’ met een studio en een uitzendstraat. Maar er is ook de belangrijkste inkomstenbron en reden dat ze hier zitten: het tegen lage belastingafdracht verspreiden van tv-programma’s en films over de wereld.”

En dat is wél een miljardenbusiness. Eén waar alle ruimte bleek voor het verleggen van geldstromen naar jurisdicties met gunstigste belastingvoorwaarden. Volgens Hietlands onderzoek vloeide onder meer via Nederlandse Viacom en CBS-kantoren en Luxemburgse brievenbusmaatschappijen een belangrijk deel van de opbrengst naar belastingparadijzen. En daar, bijvoorbeeld op Barbados, is de winst vrijwel onbelast. Alom bekend is dat Nederland een gunstig klimaat kent voor het doorsluizen van betalingen voor merkrechten, distributierechten, octrooien en patenten. Met de Nederlandse belastingdienst kwamen Viacom en CBS onderdelen bijvoorbeeld overeen dat 0,8 procent van de royalty-opbrengst werd gezien als belastbaar inkomen.

Er kwam een eind aan de profijtelijke mismatch tussen Nederland en de VS, die multinationals in staat stelde om opbrengsten onbelast te incasseren.

Waar techbedrijven Google, Amazon en Facebook de meeste kritiek krijgen voor het ontwijken van winstbelasting, blijft de media- en entertainmentbranche onderbelicht, vindt Hietland. Van de tien grootste Amerikaanse mediabedrijven hadden zeven ten minste één of meer entiteiten in Nederland, zegt hij. Opvallend: Fox Corporation had er niet één buiten de VS. Na een eerste ‘scope’ werd duidelijk dat ViacomCBS het interessantst was en het meest transparant door de uitgebreide financiële verslaglegging. Al spreekt Hietland liever van „minst intransparant.”

Welke elementen van het rapport niet zouden deugen, heeft ViacomCBS niet gespecificeerd. Duidelijk is dat Nederland voor zover er nog sprake is van een agressieve belastingstrategie een steeds minder grote rol speelt. Met de Tax Cuts and Jobs Act (2018) van president Trump werd het verplaatsen van inkomen uit royalty’s in het buitenland ontmoedigd. In combinatie met aangescherpte Europese wetgeving kwam er ook een eind aan een profijtelijke mismatch tussen Nederland en de VS die multinationals in staat stelde om opbrengsten onbelast te incasseren. Het doorsluizen van royalty-opbrengsten naar belastingparadijzen is daarnaast met Nederlandse wetgeving aan banden gelegd in 2020.

Nederland schakelland

Netflix heeft nu een wereldwijde omzet die vergelijkbaar is met die van ViacomCBS: rond de 25 miljard euro. Het bedrijfsmodel van Netflix is wezenlijk anders dan dat van het meer traditionele tv-bedrijf ViacomCBS, maar in essentie fungeert ook hier Nederland als schakel voor de opbrengsten uit een groot deel van de wereld. Netflix besloot in 2015 het belangrijkste buitenlandse kantoor in Amsterdam te vestigen. Eerst aan de Stadhouderskade, tegenwoordig bij het Olympisch stadion.

Met het aangaan van enorme schulden (de schuldpositie is in 2020 15 miljard euro) heeft Netflix zijn aanbod van series en films het afgelopen decennium opgebouwd en uitgebreid. Het cashen is de laatste jaren begonnen, met nu ruim tweehonderd miljoen abonnees die ongeveer 10 euro per maand betalen, wat een omzet van 25 miljard euro oplevert.

De helft daarvan stroomt door de Netflix International Holding BV in Amsterdam. Die betaalt aan de kostenkant een afdracht aan het Netflix-hoofdkantoor in Californië – 9,7 miljard euro in 2020 – voor het distribueren van de gigantische Netflix-catalogus. Met marketingkosten (1 miljard) en administratieve en financiële lasten bleef er vorig jaar 372 miljoen nettowinst over in Amsterdam. Nederland streek daarover 96 miljoen euro winstbelasting op. Zodoende kwam in coronajaar 2020 bijna een half procent van de totale opbrengst uit vennootschapsbelasting in Nederland van Netflix.

Hoe wordt dan bepaald wat het Europese Netflix-hoofdkantoor aan Netflix Amerika moet betalen, die 9,7 miljard euro? Als twee entiteiten van dezelfde multinational voor elkaars diensten betalen, moeten zij doen alsof het een transactie betreft met een onafhankelijke marktpartij, ook wel het ‘arm’s length principe’. Die prijsbepaling is onderhevig aan strenge regelgeving. Toch leidt met name dit aspect, de zogeheten interne verrekenprijzen, rond (digitale) multinationals vaak tot discussie en misverstanden in het publieke debat.

„Daarom pleit ik altijd voor een hek eromheen en bepaal één winstmarge voor de belasting”, zegt hoogleraar internationaal belastingrecht Maarten de Wilde (Erasmus Universiteit Rotterdam). Ofwel: bereken de geconsolideerd winst van het hele bedrijf, en vervolgens naar rato van opbrengsten per land hoe de winstbelasting geografisch verdeeld moet worden. „Dat voelt veel logischer aan dan dat die concernonderdelen transacties met elkaar aangaan alsof ze zelfstandige marktpartijen zijn en elk afzonderlijk winstbelasting afdragen.”

Zelfs nog een belastingteruggaaf

Voor de duidelijkheid: er wordt door Netflix uiteraard btw afgedragen over de omzet in alle landen waar abonnementen worden afgenomen. Maar dat Netflix het grootste deel van de vennootschapsbelasting in Nederland en Amerika betaalt, heeft in met name grote Europese landen tot kritiek geleid. Zeker nu het concern steeds winstgevender wordt. Dit was met name een hard gelag voor de grootste Europese afzetmarkt: het Verenigd Koninkrijk. Daar kreeg Netflix in 2018 nog een kleine belastingteruggaaf dankzij stimuleringsregelingen voor het produceren van lokale series en films, terwijl de opbrengst van tien miljoen Britse Netflix-abonnementen in Amsterdam werd geboekt.

„Typisch voor de manier waarop internetbedrijven gestructureerd zijn”, concludeerde de onderzoeksgroep Tax Watch UK in 2020. Lokaal profiteren van subsidies voor tv-makers, terwijl de winsten uit abonnementen worden afgedragen in Nederland. Tax Watch UK concludeerde dat in 2018 rond 300 miljoen euro buitenlandse winst was weggesluisd via de Nederlandse houdster, waarbij ook een adres op de Kaaimaneilanden werd ontdekt in de oprichtingsakte van de Nederlandse Netflix International Holding CV. Die stond tot 2019 boven de Netflix International Holdings BV.

Lees ook: Betekenen de G7-belastingafspraken ook iets voor ‘doorsluisland’ Nederland?

Netflix gaat niet in op concrete vragen over de financiële huishouding. Wel is duidelijk dat kritiek uit grote landen als het Verenigd Koninkrijk ter harte is genomen, althans zo lijkt het. Per 1 januari 2021 laat Netflix ook in de grootste Europese landen de abonnementinkomsten neerslaan. Dat betekent dat daar nu ook vennootschapsbelasting kan worden geheven over de opbrengst uit abonnementen in het VK, Frankrijk en Spanje.

Volgens De Wilde lijkt het erop dat Netflix anticipeert op mondiale hervormingen zoals die recent op de G7-top zijn overeengekomen. Hij wijst op een van de voorstellen van de OESO (Organisatie voor Economische Samenwerking en Ontwikkeling) over een wereldwijd minimumtarief voor winstbelasting. Een onderdeel daarvan is, kort gezegd, een compensatie wanneer een bedrijf daadwerkelijk winstbelasting afdraagt in zijn belangrijkste afzetmarkt. „Mijn gevoel is dat ze al bezig zijn de impact daarvan te absorberen. Bovendien: door nu alvast winstbelasting te betalen in je marktlanden kom je tegemoet aan de maatschappelijke druk.”

Netflix zegt dat fiscale overwegingen nooit leidend zijn bij keuzes van het bedrijf, en dat het betalen van winstbelastingen in onder andere het Verenigd Koninkrijk vooral logisch voortvloeien uit de omvang van de markt en de lokale producties. „We steunen de door de OESO voorgestelde hervormingen en hebben onlangs belangrijke wijzigingen aangebracht om de belastingstructuur van Netflix te vereenvoudigen”, aldus een woordvoerder.

Toen in 2019 de Netflix-film The Laundromat verscheen over de Panama Papers, was de eigen Netflix-entiteit op de Kaaimaneilanden opgeheven. Hoogstens in creatieve context is er nog sprake van offshore activiteit: dit voorjaar kondigde de streamingdienst aan op de Kaaimaneilanden de duistere piratenfilm The Bluff te gaan produceren, met Hollywood-ster Zoë Saldana.