Formatieblog

Rutte: transparantie dient formatie nu niet

In dit blog houdt NRC het verloop van de kabinetsformatie en de ontwikkelingen daaromheen bij. Luister hier de podcast Haagse Zaken en schrijf je hier in voor nieuwsbrief De Haagse Stemming.

Rutte: transparantie dient formatie nu niet

„In dit stadium is de transparantie die we zo graag willen de formatie niet dienstig”, zei demissionair premier en VVD-leider Mark Rutte woensdagmiddag na zijn gesprek met informateur Mariëtte Hamer. Rutte was daar samen met D66-leider Sigrid Kaag en hun formatieteams. Al wekenlang komt er maar mondjesmaat informatie over de formatie naar buiten. Nu de gesprekken in een volgende fase zijn beland, zal die stilte alleen maar toenemen, voorspelde Rutte. „Voor een goede formatie moet ook even in vertrouwen kunnen worden gewerkt.”

Het is voor het eerst sinds een week dat de twee partijleiders aanschoven bij de gesprekken. Vorige week dinsdag concludeerde Hamer, na zes weken van gesprekken met partijleiders, dat het niet zou lukken om te starten met een klassieke formatie. In plaats daarvan adviseerde ze dat Rutte en Kaag het voortouw zouden moeten nemen in het schrijven van een document dat de basis zou moeten vormen van een nieuw regeerakkoord. Andere partijen zouden zich daar vervolgens bij aan kunnen sluiten.

Stand van de economie
Sinds dat moment zijn de formatieteams van de twee liberale partijen met elkaar in gesprek. Namens de VVD zijn dat Sophie Hermans en Mark Harbers, namens D66 Rob Jetten en Steven van Weyenberg. Woensdag waren ook Klaas Knot, de president van De Nederlandsche Bank en Centraal Planbureau-directeur (CPB) Pieter Hasekamp uitgenodigd. Zij hebben het gezelschap bijgepraat over de „stand van de economie” en de begrotingsruimte voor een nieuw kabinet.

Rutte wilde woensdag niet ingaan op wat er inhoudelijk besproken is en geen vragen beantwoorden over hoe vergevorderd de gesprekken zijn. Hij „vreest” dat er de komende tijd weinig informatie naar buiten komt. „Mijn ervaring is dat gesprekken waarbij partijen over en weer moeten proberen tot gemeenschappelijke inzichten te komen gebaat zijn bij enige mate van vertrouwelijkheid.” De VVD-leider wilde wel benadrukken dat zijn partij er geen baat bij heeft als de formatie nog lang duurt. „Sommige mensen denken dat de VVD dat prima vindt. Dat vinden we niet prima, want ook wij willen met nieuw elan een nieuw kabinet starten.”

Als het aan Hamer ligt beginnen half augustus de formatiegesprekken met meer partijen, die zich kunnen vinden in de aanzet tot een regeerakkoord waar VVD en D66 nu aan werken. Dat document zou voor half juli af moeten zijn. Of dat lukt is de vraag, dinsdag kondigde Rutte wel aan dat hij zelf al vakantiedagen heeft ingepland. „Ik denk dat je ervan uit mag gaan, dat durf ik wel te zeggen, dat het voor de hand ligt dat het hier eind juli, begin augustus even allemaal wat rustiger is.”

In een eerdere versie van dit artikel stond dat het gesprek met Hasekamp en Knot dinsdag plaatvond. Dat was woensdag.

VVD-voorman Mark Rutte komt woensdagmiddag aan bij het gesprek met Mariëtte Hamer en D66-leider Sigrid Kaag. Foto Bart Maat/ANP

Oud-informateur Tjeenk Willink: Kamer maakt zich afhankelijk van het demissionaire kabinet

Volgens oud-informateur Herman Tjeenk Willink maakt de Tweede Kamer onvoldoende haast in het vormen van een nieuwe regering. Dat heeft hij zondag gezegd in het tv-programma Buitenhof. Door niet urgenter aan de slag te gaan met de formatie zou de Kamer zich afhankelijk maken van het demissionaire kabinet. Tjeenk Willink noemt het zorgelijk dat de formatie honderd dagen na de verkiezingen nog steeds niet in zicht is.

De Tweede Kamer heeft het demissionaire kabinet middels een motie toestemming gegeven aan de slag te gaan met beleid om uit de coronacrisis te komen. Ook de begroting voor 2022 zal grotendeels worden opgesteld door het kabinet-Rutte III. Volgens Tjeenk Willink is het een „verwaarlozing van de democratische rechtsorde” dat de politieke partijen „zo naar binnen zijn geraakt” en er daardoor nog geen nieuw kabinet is om dit soort zaken op te pakken.

Tjeenk Willink wijt de huidige situatie in Den Haag aan het feit dat partijen te veel bezig zijn met onderlinge verhoudingen en te weinig met de inhoud. Dat zou ook blijken uit de opdracht die zijn opvolger Mariëtte Hamer kreeg: het onderzoeken welke partijen goed samen zouden kunnen. Het Kamerdebat over het eindverslag van Hamer zou ook nauwelijks over inhoudelijke punten zijn gegaan. Dat is „op zijn minst merkwaardig”, aldus Tjeenk Willink.

De formatiegesprekken met Hamer liggen voorlopig stil. VVD-voorman Mark Rutte en D66-leider Sigrid Kaag worden de komende weken geacht een eerste aanzet tot een regeerakkoord op papier te krijgen, een „document op hoofdlijnen”. Daarna moeten mogelijke coalitiesamenstellingen opnieuw worden onderzocht.

Oud-informateur Herman Tjeenk Willink op het Binnenhof. Foto Bart Maat/ANP

Informateur Hamer ontvangt woensdag nog delegaties VVD en D66

Informateur Mariëtte Hamer ontvangt woensdag een delegatie van de VVD en D66 om te spreken over het vervolg van de kabinetsvorming. Dat maakte Hamer net bekend. Namens de VVD zal partijleider Mark Rutte en Kamerleden Sophie Hermans en Mark Harbers aanwezig zijn bij het gesprek. Daarbij zullen namens D66 fractieleider Sigrid Kaag en de Kamerleden Rob Jetten en Steven van Weyenberg hun partij vertegenwoordigen.

Dinsdag bood Hamer haar eindverslag op basis van de inventariserende gesprekken aan. Belangrijkste conclusie daarin was dat er geen zicht is op een partijencombinatie die kan leunen op een meerderheid in de Tweede Kamer. Daarom gaan Rutte en Kaag samen een grove schets schrijven. Dat document moet de opzet voor een regeerakkoord zijn. Partijen die zich daar inhoudelijk mee kunnen vereenzelvigen, kunnen aanschuiven, waarna de daadwerkelijke onderhandelingen beginnen. Naar verwachting zal dat midden augustus zijn.

Lees ook: Na zes weken concludeert ook Mariëtte Hamer: er zit geen schot in de formatie

In de Kamer dienden Rutte en Kaag een motie in om een „document op de hoofdlijnen” te schrijven. Naast de VVD en D66 stemden ook CDA, PvdA, GroenLinks, ChristenUnie, Volt, SGP en de fractie-Den Haan voor. De andere fracties waren tegen. De formatie zit mede in een impasse doordat de VVD en CDA niet met GroenLinks én de PvdA willen regeren, terwijl de twee linkse partijen niet zonder elkaar aanschuiven. D66 wil juist wel met de PvdA en GroenLinks regeren en ziet minder heil in een nieuwe samenwerking met de ChristenUnie - de voorkeurspartner van CDA en VVD.

Flinke discussies in eerste termijn formatiedebat

Een meerderheid in de Tweede Kamer staat positief tegenover het voorstel van informateur Mariëtte Hamer om de leiders van VVD en D66, Mark Rutte en Sigrid Kaag, de komende weken een eerste aanzet tot een regeerakkoord te laten schrijven. Dat bleek woensdag in de eerste termijn van een Kamerdebat over de formatie.

Rutte diende een motie in waarmee hij en Kaag aan het werk kunnen – later vandaag wordt naar verwachting over die motie gestemd. Rutte zei in het debat dat hij niet wil dat GroenLinks en de PvdA allebei in een vierde kabinet-Rutte gaan zitten. De linkse partijen willen alleen mét elkaar aan een kabinet deelnemen. Volgens Rutte is dat getalsmatig niet nodig, met één van tweeën kan al een meerderheidskabinet met de VVD, D66 en het CDA gevormd worden. „We vinden het ook niet passen in de nieuwe bestuurscultuur. Als zo’n beetje het hele politieke midden zichzelf terugvindt in een coalitie, dan is dat niet goed voor het politieke debat ín het midden.” Debat moet volgens Rutte tussen de middenpartijen gevoerd worden, niet tussen het midden en de partijen aan de flanken.

Sigrid Kaag herhaalde dat zij juist wel een voorkeur heeft voor „een zo progressief mogelijke” coalitie, dus met de linkse partijen erbij. Maar, zei ze, „wij zijn niet de grootste partij”.

Jesse Klaver (Groenlinks), Lilianne Ploumen (Pvda), Farid Azarkan (DENK) en Sigrid Kaag (D66) tijdens het formatiedebat.
Foto Bart Maat/ANP
Informateur Mariëtte Hamer tijdens het debat in de Tweede Kamer over haar eindverslag.
Foto Bart Maat/ANP
Jesse Klaver (GroenLinks), Geert Wilders (PVV) en Wopke Hoekstra (CDA) tijdens het debat in de Tweede Kamer over het eindverslag van informateur Mariëtte Hamer.
Foto Bart Maat/ANP

Verhitte discussies Wilders

De felste kritiek kwam van PVV-leider Geert Wilders, die Rutte verweet „een trekpop” van Kaag te zijn. Volgens hem hebben de deelnemende partijen na de verkiezingen zitten „beppen en kletsen in de achterkamertjes”. Hij liet weten fel gekant te zijn tegen een coalitie met twee linkse partijen. Eerder in het debat werd Wilders berispt door Tweede Kamervoorzitter Vera Bergkamp, toen hij GroenLinks-Kamerlid Kauthar Bouchallikht „een moslimextremist” noemde vanwege haar eerdere betrokkenheid bij de organisatie Fremyso. Met CDA-leider Wopke Hoekstra kwam het tot een verhitte discussie over PVV-Kamerlid Dion Graus.

Rutte zei dat hij de PVV uitsluit voor kabinetsdeelname om het islamstandpunt van de partij.

Hamer wil door als informateur, kan ‘op dit moment’ nog geen coalitie vormen

Het is informateur Mariëtte Hamer in 41 dagen tijd niet gelukt om een combinatie van partijen te vinden die samen coalitie-onderhandelingen willen starten. „Er is op dit moment nog geen combinatie te vormen, terwijl dat wel zou moeten”, zei Hamer dinsdagmiddag tijdens een persconferentie in Den Haag, waarin ze bekende dat ze na een „grillig verloop” van vooral het politieke deel van de formatie zelf door wil als informateur. De Tweede Kamer debatteert woensdag over de formatie en neemt hier dan een besluit over.

De twee grootste partijen na de verkiezingen, VVD en D66, hebben de SER-voorzitter naar eigen zeggen gevraagd om hen de komende periode opnieuw te begeleiden bij het opstellen van „een document op hoofdlijnen”. „Daarop heb ik positief geantwoord”, zei Hamer. Op de vraag van een BNR-journalist waarom zij daarvoor de aangewezen persoon is, antwoordde ze: „Omdat ik die kennis de afgelopen weken heb opgedaan en die relatie met de partijen heb opgebouwd.” Ook herhaalde ze dat ze is gevraagd door VVD en D66. „Dus die vraag moet aan hen gesteld worden.”

Tijdens de persconferentie ging Hamer nog eens in op de „complexe situatie” die tussen de politieke partijen is ontstaan na de gelekte ‘positie Omtzigt’-notitie van eind maart. „Al snel bleek dat de politieke verdeeldheid erg groot was en dat er schade tussen verschillende partijen was ontstaan die gerepareerd moest worden.” Volgens haar is formeren „zelden een romantische aangelegenheid”, maar bleef ditmaal voor langere tijd een „zekere mate van stelligheid” hangen bij verschillende partijen.

Om toch een stap verder te komen is daarom nu het woord aan de twee winnaars van de verkiezingen, VVD en D66. „Zij moeten de pen ter hand nemen omdat ze beide nodig zijn voor de coalitie en die verantwoordelijkheid willen nemen”, aldus Hamer, die benadrukte dat het daarbij voor de twee partijen „belangrijk is om de lijnen open te houden met andere partijen.”

Hamer adviseert VVD en D66 om samen akkoord te schrijven

Het is informateur Mariëtte Hamer niet gelukt om uitsluitsel te geven over een nieuwe coalitie. Dat staat in het eindverslag dat ze dinsdag aan de Tweede Kamer heeft gestuurd. Ze adviseert de fractievoorzitters van VVD en D66 om onder begeleiding van een door de Tweede Kamer aan te wijzen informateur binnen enkele weken „een document op hoofdlijnen” te schrijven.

Andere partijen zouden zich dan alsnog kunnen aansluiten bij de aanzet tot een akkoord van VVD en D66, de winnaars van de verkiezingen van 17 maart. Half augustus verwacht Hamer dan dat het mogelijk is om onderhandelingen met die partijen te kunnen voeren. De informateur schrijft dat het „van belang is” dat de twee grootste partijen „verantwoordelijkheid nemen voor het vervolg van het proces en er door hen een stap wordt gezet om te komen tot een meerderheidscoalitie”. Bij het schrijven van het akkoord moeten de twee partijen „geen blokkades” veroorzaken voor de andere zes partijen.

Uit het eindrapport blijkt verder dat het CDA en de VVD niet willen onderhandelen over een coalitie met de PvdA en GroenLinks samen. Het CDA is wel bereid om te onderhandelen over een kabinet met vier partijen. Als meerderheidsvarianten op niks uitlopen, dan wil Wopke Hoekstra (CDA) zo nodig praten over een minderheidscoalitie met VVD en D66. Mark Rutte (VVD) heeft ook een sterke voorkeur voor een meerderheidskabinet, maar sluit een minderheidskabinet niet uit. Hij wil het liefst verder met de ChristenUnie en anders de PvdA of GroenLinks. De partij van Sigrid Kaag (D66) laat de wens los om met vijf partijen te regeren. Kaag is volgens Hamer bereid om onderhandelingen te voeren met VVD, CDA, PvdA, GroenLinks of een combinatie ervan, die kan rekenen op een meerderheid. Tot nog toe zei Kaag een coalitie met PvdA en GroenLinks samen te wensen.

Hamer overhandigt eindrapport aan Tweede Kamervoorzitter Bergkamp

Informateur Mariëtte Hamer is klaar met haar werk. Ze heeft dinsdag haar eindverslag aan voorzitter Vera Bergkamp van de Tweede Kamer overhandigd. Het werk heeft langer geduurd dan de bedoeling was. Aanvankelijk had Hamer van de Tweede Kamer de tijd gekregen tot 6 juni, maar ze had om verlenging gevraagd. Het vormen van een kabinet verloopt uiterst moeizaam.

Hamer geeft vanmiddag om 15.00 uur een toelichting aan de pers over haar eindrapport. Waarschijnlijk gaat de Kamer deze week nog een debat voeren met Hamer over haar eindverslag. Dan wijst de Kamer ook een nieuwe informateur aan.

Twitter avatar LamyaeA Lamyae Aharouay Het eindverslag van Hamer is zojuist gepubliceerd. Hier te lezen: https://t.co/1ZYeKp1ZaQ Het CDA wil met vier partijen en anders een minderheidscoalitie vormen met VVD en D66. https://t.co/5G7fUtv9ow

Aanvankelijk had Hamer voor het maken van haar verslag tot 6 juni de tijd gekregen van de Tweede Kamer. Foto Bart Maat/ANP

Hoekstra: net als Rutte nadruk op coalitiegesprekken met vier partijen

Als het aan CDA-voorman Wopke Hoekstra ligt, gaan VVD, D66 en CDA in gesprek met één extra partij om een coalitie mee te vormen. Onder meer ChristenUnie, GroenLinks of PvdA komen daar wat betreft Hoekstra voor in aanmerking, zo stelde hij maandag na afloop van zijn gesprek met informateur Mariëtte Hamer. Ook Mark Rutte (VVD) zei eerder op de dag voor een coalitie met vier partijen te zijn.

Een coalitie met vijf of zes partijen, waarbij GroenLinks én de PvdA en mogelijk ook de ChristenUnie zouden aansluiten, ligt volgens de CDA’er niet voor de hand. Informateur Hamer heeft de zes partijen (VVD, D66, CDA, ChristenUnie, GroenLinks en PvdA) het weekend in gestuurd met de opdracht na te denken over wat voor hen de meest voor de hand liggende coalitie is. Maandag sprak Hamer met de zes partijleiders; Hoekstra was als laatste aan de beurt.

De CDA-voorman uit al langer bezwaren tegen een eventuele coalitie met GroenLinks en PvdA. Vorige week zou hij hebben gezegd een samenwerking met de PVV, FVD, PvdA en GroenLinks uit te sluiten; Hoekstra stelde zich maandag „niet te herkennen” in die uitspraak. „Het principiële bezwaar dat wij als CDA-fractie tegen PVV en tegen Forum voor de verkiezingen [hebben] gemarkeerd, dat is iets fundamenteel anders dan tegen de andere partijen”, aldus Hoekstra. „Niet voor niets heb ik die andere partijen [GroenLinks en PvdA] als opties genoemd in de campagne.”

Met medewerking van Lamyae Aharouay.

Wopke Hoekstra maandag na afloop van zijn gesprek met informateur Hamer. Foto Lex van Lieshout/ANP

Klaver en Segers voor onderzoeken van coalitie met GroenLinks en PvdA

Jesse Klaver (GroenLinks) heeft maandag zijn voorkeur voor een coalitie van vijf partijen uitgesproken: VVD, D66, CDA, GroenLinks en PvdA. Als dat niet lukt, dan kan volgens de GroenLinks-voorman gekeken worden naar een kabinet met zes fracties. Dat zei Klaver na zijn gesprek met informateur Mariëtte Hamer. De informateur gaf de vijf partijen en de ChristenUnie het aflopen weekend huiswerk mee om te bedenken welke coalitie ze zelf het meest voor de hand vinden liggen.

Klaver sloot zich aan bij de eerder op de dag geuite kritiek van Lilianne Ploumen (PvdA) op de rechtse partijen. Zij benadrukte dat de linkse partijen bereid zijn om te praten over een meerderheidskabinet en de rechtse partijen niet. Ploumen noemde dat eerder een „blokkade” en een „politiek zwaktebod”, Klaver sprak van „politieke armoede”. Volgens Klaver is de onwil van de rechtse partijen „heel zorgelijk”, omdat Nederland nog volop in de coronacrisis zit.

Ook Gert-Jan Segers van de ChristenUnie stelde na zijn gesprek met informateur Hamer dat de optie met GroenLinks en PvdA moet worden „getest” voordat zijn eigen partij in beeld komt als een mogelijke coalitiepartner. „Wij zijn de tiende partij, wij staan echt achteraan”, aldus Segers. „Ik wil echt zo constructief mogelijk zijn. Maar het is in alles duidelijk dat wij niet hoeven te regeren.”

Eerder stelde Segers dat er naar een minderheidskabinet gekeken moet worden voordat de ChristenUnie überhaupt in beeld komt als mogelijke coalitiepartner. Dat zwakte Segers ditmaal iets af: „Ook dat zou ik constructief tegemoet willen treden. Maar als dat [een minderheidskabinet] lastig is, dan kunnen ook andere opties bekeken worden.”

Met medewerking van Lamyae Aharouay.

Ploumen ergert zich aan uitsluiting door rechtse partijen

Lilianne Ploumen van de PvdA stoort zich aan de „blokkade” die de twee rechtse partijen volgens haar hebben opgeworpen in de kabinetsformatie. Ze vindt het een „politiek zwaktebod” dat de VVD en het CDA bij voorbaat de PvdA en GroenLinks uitsluiten als coalitiepartner. Dat zei ze maandag na haar gesprek met informateur Mariëtte Hamer tegenover de pers.

De fractieleider stoort zich aan het uitsluiten van de PvdA en GroenLinks „zonder opgave van inhoudelijke redenen”. Ook tijdens de gesprekken die de partijleiders dit weekend onderling hebben gevoerd, kwam dat volgens haar naar voren. „Er zijn meerderheidscoalities mogelijk, maar geen is echt onderzocht.” Wat Ploumen betreft moeten het CDA en de VVD zich bezinnen.

De twee linkse partijen hebben al een stap gezet, zegt Ploumen. „We zijn bereid met de rechtse partijen te praten, samen met GroenLinks.” De PvdA’er heeft tegen de informateur gezegd dat ze wil dat een meerderheidscoalitie onderzocht wordt.

Hamer ontvangt maandag zes fractievoorzitters, na een weekend waarin ze politici had gevraagd onderling te overleggen over de toekomst. Mark Rutte (VVD) was als eerste aan de beurt. Hij liet na het gesprek niet veel los. Hij is een voorstander van een coalitie met vier partijen, maar heeft geen idee hoe lang de formatie nog gaat duren. Rutte heeft in het weekend veel gebeld en overlegd, maar de positie van de VVD is daardoor niet veranderd. Vervolgens sprak Hamer met D66-leider Sigrid Kaag (D66). Dat gesprek vond digitaal plaats omdat Kaag in Luxemburg is.

Twitter avatar LamyaeA Lamyae Aharouay Zou de VVD de regie moeten nemen in de formatie? Rutte: ,,Dat zijn van die lege hulzen joh. Het zijn van die fopspeenwoorden, je zuigt er op en er komt geen smaak uit. Vlgs mij is t vooral belangrijk dat we proberen zsm tot 4 partijen te komen die een meerderheid kunnen vormen.”

Met medewerking van Lamyae Aharouay.

Lilianne Ploumen voorafgaand aan haar gesprek met informateur Hamer. Foto Lex van Lieshout/ANP

Hamer ontvangt Rutte rond het middaguur

In dit formatieblog houdt NRC de ontwikkelingen bij rond het nieuw te vormen kabinet. De formatie daarvan bevindt zich in een impasse, zei informateur Mariëtte Hamer vorige week. Inhoudelijk is de formatie klaar, maar het lukt nog niet om een groep partijen te vinden die samen verder wil.

Hamer heeft de lijsttrekkers van VVD, D66, CDA, PvdA, GroenLinks en ChristenUnie daarom het weekend ingestuurd met ‘huiswerk’: ze moesten er samen uitkomen hoe de formatie verder moet. Daarbij vroeg ze de partijen over hun „schaduw heen te springen”. Er zijn drie opties, zei Hamer. De VVD begint met het schrijven van een programma en andere partijen kunnen zich daarbij aansluiten, de VVD begint te schrijven met D66 of alle partijen schrijven mee en kijken later wie er overblijft.

Maandag komen de fractievoorzitters opnieuw bij de informateur samen. Hamer ontvangt ze dit keer een voor een, te beginnen met Mark Rutte (VVD) om 11.30 uur. Ze zal daarna waarschijnlijk conclusies kunnen trekken uit de gesprekken die de politici dit weekend hebben gevoerd.

Lees hier het vorige formatieblog terug