Europese Rekenkamer: vergroening landbouw faalt

Europees landbouwbeleid Ondanks miljarden aan subsidies die moeten bijdragen aan klimaatvriendelijker landbouw, is er geen of nauwelijks vooruitgang. Soms dragen subsidies zelfs bij aan het in stand houden van broeikasgasuitstoot.

Een Franse boer oogst tarwe.
Een Franse boer oogst tarwe. Foto Pascal Rossignol/Reuters

De langlopende pogingen het Europese landbouwbeleid te vergroenen blijven mislukken. In een uiterst kritisch rapport concludeert de Europese Rekenkamer maandag dat hoewel een steeds groter deel van de landbouwsubsidies aan klimaatbeleid zou moeten bijdragen, het effect daarvan uitblijft. Integendeel, de subsidies dragen soms zelfs bij aan het in stand houden van de broeikasgasuitstoot in de Europese landbouw en aan „klimaatonvriendelijke praktijken”, aldus de Rekenkamer.

Het rapport komt op een pikant moment: de discussie over de toekomst van het Europese landbouwbeleid loopt momenteel hoog op. Terwijl de EU haar algehele klimaatambities steeds verder aanscherpt, daalt de emissie-uitstoot van de landbouwsector niet of nauwelijks. De onderhandelingen over het nieuwe Gemeenschappelijke Landbouwbeleid (GLB) zitten juist deze week in de slotfase en het tempo van de vergroening is daarbij het belangrijkste twistpunt. Donderdag begint een nieuwe onderhandelingspoging tussen lidstaten en Europarlement om een akkoord te bereiken over het GLB.

Terwijl de Europese Commissie, in de persoon van Eurocommissaris Frans Timmermans, de ambities wil aanscherpen, verzetten veel lidstaten zich fel tegen strengere eisen. Vorige week haalde de Duitse landbouwminister Julia Klöckner in een verklaring nog hard uit naar Timmermans, die zich volgens haar te veel met de onderhandelingen zou bemoeien en zich niet als ‘onpartijdige bemiddelaar’ zou gedragen.

Voor het halen van het Europese doel (CO2-neutraal zijn in 2050) zijn landbouwsubsidies cruciaal: de sector is goed voor circa 10 procent van de broeikasgasemissies en jaarlijkse lopen de subsidies op tot tientallen miljarden euro’s. Maar de weerstand tegen strengere milieunormen en subsidie-eisen is in Europa nog altijd groot en het bijsturen van de beleid gaat uiterst traag.

Lees ook: Het klimaatdebat zet de Europese landbouw vol in de schijnwerpers

Mooie woorden

Al tijdens de looptijd van het vorige GLB klonken er mooie woorden over de inzet van landbouwsubsidies om emissies terug te dringen. Zo kregen boeren die natuur en biodiversiteit beschermden een extra stimulans, bovenop de gebruikelijke subsidie. Maar, schrijft de Europese Rekenkamer, „hoewel meer dan een kwart van alle landbouwuitgaven in de periode 2014-2020 (meer dan 100 miljard euro) was bestemd voor klimaatbeleid, zijn de broeikasgasemissies van de landbouw niet gedaald sinds 2010”.

Specifiek keek de Europese Rekenkamer naar het terugdringen van emissies in de veehouderij, bij de inzet van (kunst)mest en bij landgebruik. Vooral over dat eerste oordelen de onderzoekers hard. De veehouderij is verantwoordelijk voor ongeveer de helft van de landbouwemissies, maar het landbouwbeleid beoogt niet de veesector te begrenzen of „stimulansen te bieden deze te verkleinen”. Bovendien stimuleert de EU nog altijd de verkoop van dierlijke producten, onder meer met het subsidiëren van reclamecampagnes. „Dit zorgt er veeleer voor dat de broeikasgasemissies worden gehandhaafd in plaats van dat ze worden verminderd.”

Om echt effectief klimaatbeleid te voeren, concludeert de ERK, zal de veestapel moeten worden verkleind. Onderzoekers benadrukken in een toelichting wel dat dit samen moet gaan met een afname van de consumptie van dierlijke producten, om het probleem niet naar buiten de Europese grenzen te verplaatsen.

Hoewel het beleid er de afgelopen jaren op gericht was het gebruik van mest terug te dringen, bijvoorbeeld door het stimuleren van biologische landbouw, is het volgens de Rekenkamer „onduidelijk” of dit de broeikasgasuitstoot heeft teruggedrongen. Ook de gelden die waren bestemd voor plattelandsontwikkeling hebben volgens de onderzoekers niet aantoonbaar bijgedragen aan de klimaatambities.

De Rekenkamer beveelt aan dat in het nieuwe GLB veel duidelijker klimaatdoelen gesteld moeten worden. Ook „moet meer verantwoording worden afgelegd en meer transparantie zijn over de bijdrage ervan aan het bestrijden van de klimaatverandering”, aldus hoofdonderzoeker Viorel ȘStefan in een toelichting.

Bovendien adviseert de Rekenkamer toe te werken naar het beprijzen van emissies in de landbouw. Betalen voor uitstoot gebeurt vooralsnog alleen in de zware industrie via het emissiehandelssysteem (ETS), maar halverwege juli komt de Europese Commissie met plannen om dat systeem fors uit te breiden.

Lees ook: Groen EU-beleid moeilijk zonder flexibele boeren

Of de huidige onderhandelingen voor verbetering zullen zorgen, is volgens de onderzoekers lastig te zeggen. In een toelichting schrijft de Rekenkamer: „De Commissie kan een grote rol spelen door te garanderen dat de plannen die ze goedkeurt sterk genoeg zijn en emissies in elk geval niet verhogen.”