Recensie

Recensie Theater

‘Age of Rage’ is een gierende draaikolk van geweld

Holland Festival In zijn nieuwe marathonvoorstelling ‘Age of Rage’ onderzoekt Ivo van Hove welke onderstromen van angst en onvrede er aan woede en geweld ten grondslag liggen. Het levert rauw theater op, met weinig momenten van verstilling.

Scène uit de voorstelling ‘Age of Rage’ van Ivo van Hove.
Scène uit de voorstelling ‘Age of Rage’ van Ivo van Hove. Foto Jan Versweyveld

In Age of Rage onderzoekt regisseur Ivo van Hove wat er aan de basis van woede en geweld ligt. Geen beter materiaal dan de oude Grieken om die materie te onderzoeken: maar liefst zeven tragedies smeedde hij samen tot een bijna vier uur durende marathonvoorstelling. Daarin wordt geweld consequent als legitimering van ander geweld opgevoerd. Slachtoffers – nabestaanden, krijgsgevangenen – worden daders, die op hun beurt nieuwe slachtoffers maken. Met „bloed voor bloed” wordt de rekening betaald. Met maar liefst elf moorden op de teller is Age of Rage een gierende draaikolk van geweld, in een almaar doordenderende marathonproductie die (te) weinig verstilling kent.

Wat in Age of Rage aan de oppervlakte een herhaling van zetten lijkt – vergelding leidt tot moord, moord tot vergelding – verhult wel degelijk een verschuiving in de motieven. De eerste moord die in de voorstelling centraal staat – Agamemnon offert zijn dochter Ifigeneia, omdat volgens het orakel dan de wind opsteekt en zijn vloot kan uitvaren – wordt per saldo gepleegd uit machtsvertoon: Helena, de vrouw van Agamemnons broer, is geschaakt door „Trojaanse barbaren”, en het moet voor iedereen duidelijk zijn dat een Griekse vrouw niet ongestraft ontvoerd kan worden. Bovendien voert het leger de druk op, en Agamemnon is gevoelig voor de stemming van de massa.

De laatste moord wordt beraamd door Elektra en Orestes, kinderen van Agamemnon. Zij hebben het gemunt op Helena, om wie het allemaal begon. Bij hen komt het geweld niet voort uit machtsvertoon, niet eens uit wraak: het is bijna politiek. Ze voelen zich onderdrukt, willen hun stem laten horen en gelden, en zien in dat geweld een taal is die iedereen kan beheersen, tot welke sociale klasse je ook behoort.

Lees ook deze longread: Zeven weken achter de schermen bij Age of Rage van Ivo van Hove

Kettingreactie

Daartussenin vindt een kettingreactie aan moord en vergelding plaats: na een tien jaar durende bloederige strijd, nemen de Grieken Troje in. De dochters van Trojes voormalige vorstin Hekabe worden verloot en geofferd, haar zoon en kleinzoon vermoord. Terug in Griekenland wordt Agamemnon vermoord door zijn vrouw Klytaimestra. Zij wordt vervolgens vermoord door Agamemnons kinderen Elektra en Orestes, die de doodstraf krijgen en dan besluiten hun pijlen op Helena te richten.

Age of Rage is een grootschalig theaterproject in de geest van Van Hoves eerdere marathonvoorstellingen Romeinse Tragedies (2007) en Kings of War (2016). Van Hove toont hoe de verschillende tragedies weer ingebed zitten in grotere verhalen: als het publiek binnenloopt, legt acteur Maarten Heijmans op het achtertoneel op zijn gemak stukken ledematen op een grote barbecue. Hij verbeeldt Atreus, vader van Agamemnon, die zijn broer diens eigen kinderen als maaltijd voorschotelde en daarmee ook een schakel in de keten van geweld in de Atriden-familie vormt.

Decorontwerper Jan Versweyveld koos ditmaal niet voor een scenografie vol realistische referenties, maar ontwierp een geabstraheerde ruimte, met aardse materialen zoals zand, stof, bloed, vuur, water en rook als belangrijke elementen. In de tweede helft bestaat een groot deel van de toneelvloer uit een dikke laag gladde modder.

De voorstelling Age of Rage van Ivo van Hove. Foto Jan Versweyveld

Rauw theater

Waar het werk van Van Hove/Versweyveld de laatste jaren soms wat te esthetisch en afstandelijk werd (van een al te keurige Freud tot een overdadige Dood in Venetië, waarbij de menselijke maat verzoop in theatraal bombast), mag het in Age of Rage weer vies en levendig worden in het ITA-ensemble. Een verademing: het levert rauw en fysiek theater op, met veel onderling getrek, gesleep en gepor. Als Agamemnons broer Menelaos krijgt Gijs Scholten van Aschat er van zijn medespelers – veilig verschanst op de stellages aan de zijkanten van het podium – van langs met grote hompen klei. De toeschouwers op de eerste rij krijgen een nauwsluitend beschermpak aan voor in het rond vliegende spetters.

Age of Rage telt maar liefst dertien acteurs, en dat is buiten de drie dansers en drie muzikanten gerekend. Ilke Paddenburg maakt indruk als Ifigeneia, die in het tijdsbestek van één scène transformeert van puppy-achtig jong kind dat haar vader verafgoodt, tot volwassen vrouw die accepteert dat ze gaat sterven, en daar uiteindelijk zelfs voor pleit. Ze maakt die ontwikkeling via blinde doodsangst en totale desillusie, en doet dat volstrekt geloofwaardig.

Over de hele linie wordt sterk gespeeld. Hans Kesting is vervaarlijk op dreef als (onder meer) Agamemnon. Chris Nietvelt is als Agamemnons vrouw Klytaimestra manipulatief en dramatisch in haar verdriet. Dat geldt ook voor Hélène Devos, die weldadig en wars van ijdelheid zwelgt in haar woede en zelfpijniging, maar daarin onverwacht kwetsbaarheid vindt.

Lees ook: Hoe Jan Versweyveld zijn spectaculaire decors maakt: ‘Ik zoek altijd de essentie van een plek’

Eenkleurig

De scènes worden afgewisseld met groepschoreografieën van Wim Vandekeybus (waarin de morrende, gepijnigde en ophitsende massa wordt verbeeld) en keiharde live gespeelde doom metal, met Heijmans als illustere frontman.

Een kanttekening is dat de voorstelling qua sfeer en dynamiek erg eenkleurig is: het tempo ligt steevast hoog en Van Hove vindt weinig variatie in de duistere, dramatische tonen die hij bijna vier uur lang aanslaat. Versterkt door de zware metal, het donkere lichtplan met veel stroboscopische effecten en de overvloedige projecties op de enorme videomuur, slaat Age of Rage de toeschouwer onnodig murw.

Van Hove onderzoekt welke onderstromen van angst en onvrede er aan woede ten grondslag liggen. Het is niet vergezocht om in het gezamenlijk gerammel op de stalen steigers, echo’s van de recente potten-en-pannendemonstraties op het Binnenhof te zien, of het geweld tijdens de avondklokrellen. Indirect (en onnadrukkelijk) is Age of Rage daarmee wel degelijk actueel: angst en onvrede kunnen gevaarlijk worden zodra je het negeert of niet serieus neemt. En maakte bij het geslacht van Atriden uiteindelijk de god Apollo een eind aan de keten van geweld, tegenwoordig zullen we het toch echt zelf moeten ombuigen.

Lees ook: Ivo van Hove blijft graag een raadsel, ook voor zichzelf