Scène uit de voorstelling ‘The Planet – A Lament’ van regisseur Garin Nugroho.

Foto Gregory Lorenzutti

Interview

Garin Nugroho: ‘Wie geen vriend van de natuur is, wordt door haar vernietigd’

Garin Nugroho, regisseur/cineast De tsunami van 2004 in Atjeh was de concrete aanleiding voor Garin Nugroho om zich in de klaagzang te verdiepen. Maar de voorstelling ‘The Planet – A Lament’ gaat over alle rampen. Ook over een pandemie als Covid-19.

De scène snijdt door de ziel: terwijl ze een verfomfaaid kledingstuk omhooghoudt, zingt een vrouw haar verdriet uit, snikkend en met lange, hartverscheurende uithalen. Om haar heen staat de groep, evenzeer door het lot getroffen. Daarvan getuigt het achterdoek dat volledig uit verkreukelde kleren bestaat, rommelig opgehangen als schamele getuigen van verloren levens.

Garin Nugroho. Foto Andreas Rentz

Het is nauwelijks een vertaling van het leed dat Garin Nugroho (60) aantrof toen hij daags na de tsunami in Atjeh arriveerde om hulp te bieden. Het is bijna een journaalbeeld, simpel en direct. Maar simpel is sterk, zegt de Indonesishe regisseur/cineast. Als jongen groeide hij op Java op met de grote epische verhalen Ramayana en Mahabharata. „Ook simpel, én complex. De reden dat ik The Planet – A Lament als eenduidig verhaal vertel, is omdat wij in de complexiteit van vandaag behoefte hebben aan die simpelheid. Gewoon: samenkomen, samen voelen. Dat is de functie van de klaagzang: samen verdriet beleven en als mens weer in balans komen met de natuur. Het grote teruggebracht tot het kleine. De klaagzang is de orkestratie van de mensheid tussen tragedie en verlichting, in de zin van zowel kennis als catharsis. ‘The Planet is the micro of the macro’.”

Het eenvoudige verhaal van The Planet – A Lament gaat als volgt: na een ramp krijgt een van de laatste overlevenden een ei, symbool van energie en nieuw leven, dat hij moet beschermen om uit te broeden. Monsters proberen het hem af te pakken, maar hij krijgt hulp van een vogel. De man draagt het ei over aan de vogel, offert zichzelf op als prooi voor de monsters en geeft zo nieuw leven kans om tot wasdom te komen.

Politieke kant

Nugroho’s muziektheatervoorstelling is de vertaling van een oude, Papoease volksmythe, „waarin de kasuarisvogel staat voor verzet, veiligheid en verheffing”. Op de bekende Javaanse danser Rianto na is de cast volledig Oost-Indonesisch: zangeres en componiste Septina Rosalina Layan en drie dansers komen uit Papoea, het koor Mazmur Chorale, dat de naar authentiek Oost-Indonesische pentatonische stijl gecomponeerde gezangen uitvoert, komt uit Oost-Timor. Die keuze was logisch: de samenzangcultuur is daar als ‘bijproduct’ van het christendom sterker dan elders in Indonesië.

Maar er zit ook een politieke kant aan die keuze: talent uit Oost-Indonesië, laat staan het achtergestelde Papoea, is zelden op het toneel te zien, aldus Nugroho. In zijn filmoeuvre belicht hij vaak onderwerpen die in Indonesië gevoelig liggen, waaronder homoseksualiteit en armoede, reden waarom zijn werk onder het Soeharto-regime nauwelijks in zijn geboorteland te zien was. Ook als gevolg van de oprukkende radicale islam wordt zijn werk in grote delen van Indonesië niet publiek vertoond. In Papoea is meer ruimte voor de pluriformiteit die de regering Jokowi vooral met de mond belijdt. Vandaar dat Nugroho de hergeboorte van de mensheid met Papoea verbindt.

Ons afval, plastic, wordt een monster dat het leven bedreigt

Het grote onderwerp van The Planet – A Lament is echter universeler. „Toen ik in Atjeh was, hoorde ik mensen vragen: waarom blijven de wind, de zee, het vuur niet op hun eigen plaats? Het antwoord is dat de natuurlijke ruimte om hun eigen spel te spelen steeds kleiner wordt. Door wetenschap en technologie raakt de ruimte voor natuurlijk leven afgesloten, ons afval, plastic, wordt een monster dat het leven bedreigt.”

Scène uit de voorstelling The Planet – A Lament van regisseur Garin Nugroho.

Foto Gregory Lorenzutti

Nietigheid van de mens

De ironie van het leven, zegt hij, is dat de mens in zijn verlangen naar kennis van de wereld van alles ontwikkelt en uitvindt, maar tegelijkertijd de gevolgen van die ontdekkingen niet kan overzien. Voor Nugroho illustreert dat de nietigheid van de mens als klein onderdeeltje van de natuur. Wie geen vriend van de natuur is, wordt door haar vernietigd. Met natuurrampen als de tsunami, maar ook met een pandemie als Covid-19.

Impliciet (of niet zo impliciet) luidt de boodschap in The Planet – A Lament dat de mens een stapje terug moet doen. De klaagzang is de universele ceremonie om de trauma’s van het verleden samen te verwerken, om ervan te leren en kracht te verzamelen om verder te gaan.

„Zo simpel is het.”

Lees ook: Holland Festival gaat dit jaar op zoek naar een ‘wij-gevoel’
The Planet – A Lament van Garin Nugroho. Te zien: 21 en 22/6. Inl: hollandfestival.nl