Necrologie

Janet Malcolm: enfant terrible van de journalistiek

Janet Malcolm (1934-2021) Janet Malcolm, auteur van ‘The Journalist and the Murderer’, concludeerde dat het verhaal voor een journalist altijd belangrijker is dan de mensen om wie het draait. Deze week overleed ze op 86-jarige leeftijd.

Janet Malcolm schreef: „Iedere journalist die niet al te dom is of te vol van zichzelf, weet dat wat hij doet moreel onverdedigbaar is.”
Janet Malcolm schreef: „Iedere journalist die niet al te dom is of te vol van zichzelf, weet dat wat hij doet moreel onverdedigbaar is.” Foto George Nikitin/ AP

Het is haar beruchtste zin, uit haar bekendste werk. In The Journalist and the Murderer (1990) schreef Janet Malcolm dit: „Iedere journalist die niet al te dom is of te vol van zichzelf, weet dat wat hij doet moreel onverdedigbaar is.”

Daar kon de beroepsgroep het mee doen. Janet Malcolm, essayist voor The New Yorker, velde dat oordeel lang voordat smalende kritiek op de mainstream media, ook bekend als de Lügenpresse, van links tot rechts weer een huis-, tuin- en keukengenre was geworden.

Alleen had Malcolm geen ideologische gronden voor dat oordeel. Haar blik was psychologisch en ambachtelijk. Aanleiding was een geruchtmakende moordzaak, waarin de bekende journalist Joe McGinniss het vertrouwen had gewonnen van de verdachte. Voor een boek, in ruil voor royalty’s. Toen de verdachte eenmaal was veroordeeld en het boek verscheen, bleek de journalist zijn geloof in de onschuld van de hoofdpersoon te hebben geveinsd. In plaats van een kom-uit-de-bak-kaart veroordeelde McGinniss hem nog een keer.

Valse bewustzijn van de journalistiek

Voor Malcolm, een kind van Tsjechische immigranten die in New York haar weg vond in de tijdschriftjournalistiek, legde de kwestie rond dat boek het valse bewustzijn van de journalistiek bloot. Voor een journalist is het verhaal altijd belangrijker dan de mensen om wie het draait. Die conclusie kwam nog harder aan door Malcolms precieze, waarderende maar emotieloze proza.

Het leverde haar het etiket op van enfant terrible van de journalistiek. Critici wezen erop dat Malcolm zelf in een controverse was beland rond een eerder essay in The New Yorker over de nalatenschap van Freud. Uit gesprekken met een zelfvoldane directeur van de Freud-archieven kneedde ze megalomane en scabreuze citaten. Hij stapte naar de rechter. De zaak werd in 1994, tien jaar na het artikel, in Malcolms voordeel beslist. Ook over dat onderzoek schreef ze een geruchtmakend boek, In the Freud Archives (1984).

Haar interesse in de Freud-kwestie was niet vreemd. Malcolm, geboren als Jana Klara Wienerova, was de dochter van een Praagse psychiater die in 1939 met zijn gezin vluchtte naar de Verenigde Staten. Daar begon zij na een opleiding aan de kunstacademie een loopbaan in de journalistiek. Ze viel op door haar scherpe observaties en het gebruik van de eerste persoon enkelvoud. Waarbij dat „ik” niet het ego van de journalist is, maar een functioneel personage in de reportage. Ook in dat opzicht was ze een journalistieke pionier – al werd ze niet gerekend tot de New journalism van Tom Wolfe en Hunter S. Thompson.

Banaal

In The New Yorker publiceerde ze over tal van culturele onderwerpen, van fotografie en kunst, met een accent op ‘vrouwenzaken’. Ook publiceerde ze boeken over Sylvia Plath (The Silent Woman, 1994) en Gertrude Stein (Two Lives, 2007). Minder controversieel, maar altijd met een antenne voor nieuwe sociale verhoudingen en in een literair, psychologisch proza waarin ze – heel New Yorks – ook zichzelf onderzocht. Ze overleed vorige week op 86-jarige leeftijd in een ziekenhuis in Manhattan aan longkanker.

Over haar kritiek op de journalistiek zei ze later eens dat die nu „heel banaal” zou overkomen. Dat is een feit, nu iedereen meent te weten dat objectiviteit niet bestaat en in plaats daarvan de mond vol heeft van framing.

Het verschil is alleen wel, dat Janet Malcolm wars was van zulke slogans en van filosofische platitudes. Zij keek liever heel precies naar wat er nu eigenlijk was gebeurd tussen mensen – zoals het een journalist betaamt.