Waarom de renovatie van Paleis Soestdijk nóg stilligt

Onderzoek | Nationaal erfgoed Vier jaar nadat Paleis Soestdijk in particuliere handen kwam, liggen de renovatie van het paleis en de ontwikkeling van het landgoed nog steeds stil. De plannen stuiten op fel protest van omwonenden. Ook ligt er oude bosgrond in de weg.

Het beboste hoekje van landgoed Paleis Soestdijk waar de Hilversumsestraatweg de N221 kruist, is niet de meest logische plek voor een villawijk. Het is beschermd natuurgebied, door de twee wegen afgesneden van stedelijke voorzieningen. Het lawaai van het voorbijrazende verkeer is bij vlagen overweldigend.

Toch hadden hier 65 riante villa’s moeten staan, op lappen grond van bijna 1.000 vierkante meter. De verkoop van deze topwoningen „op Koninklijke grond” zou de geldmotor zijn waarmee projectontwikkelaar MeyerBergman Erfgoed Groep het herstel van het landgoed in oude luister zou betalen.

Het paleis wordt een „podium voor innovatiekracht en excellent ondernemerschap”.

Maar gebouwd wordt er nog niet – en dus wordt Paleis Soestdijk nog niet gerenoveerd. Bewoners uit de gemeenten Baarn en Soest verzetten zich hevig tegen de plannen van de nieuwe eigenaar. Ze voelen zich bekocht en door de overheid in de steek gelaten. MeyerBergman, vinden ze, smokkelt een grootschalig evenemententerrein hun achtertuin binnen, onder het valse voorwendsel dat alleen zo het door veel Nederlanders gekoesterde paleis van verval kan worden gered. En Rijk, provincie en gemeente werken eraan mee.

De projectontwikkelaar intussen voelt zich miskend: die probeert een ingewikkeld project rond te breien dat financieel nauwelijks uitkan, en krijgt alleen maar verwijten.

Bewoners voelen zich bekocht en door de overheid in de steek gelaten

Dat er überhaupt een private geldmotor nodig is om dit nationale erfgoed te redden, komt doordat het kabinet-Rutte II in 2015 besloot niet langer te zorgen voor het paleis. Na de dood van prinses Juliana en prins Bernhard in 2004 stond het eerst jaren leeg. Terwijl het Rijk zocht naar een nieuwe bestemming voor het landgoed van 165 hectare, werd het paleis enige tijd opengesteld voor publiek. Maar onderhoud en renovatie waren te duur. „Alsof je het Paleis op de Dam verpatst aan een particulier”, zegt een politiek betrokkene uit die tijd. Wel eiste het kabinet van potentiële kopers plannen die erfgoed en natuurlijke omgeving koesteren én toegankelijk maken voor publiek.

Als MeyerBergman in 2016 meedingt naar het landgoed, belooft de projectontwikkelaar het vervallen paleis en de omliggende tuin om te toveren in een „podium voor innovatiekracht en excellent ondernemerschap”, opengesteld voor „alle Nederlanders” die daarvoor 13,50 euro willen betalen. De projectontwikkelaar is eigendom van het Haagse echtpaar Ton Meijer en Maya Meijer-Bergmans, die naam hebben gemaakt als redders van de Westergasfabriek in Amsterdam.

Ze beloven wandelaars en fietsers gratis toegang tot de uitgestrekte bossen achter de paleistuin, waar al jaren bijna niemand komt. Op de plek waar nu een oude marechausseekazerne staat, zouden de 65 villa’s verrijzen. Er zouden „een paar keer per jaar” grote evenementen komen. In het Paleis zelf en de historische gebouwen ertegenover zouden kleinschalige hotelvoorzieningen komen en „excellente” horeca. Het vernieuwde landgoed zou zo’n 400.000 bezoekers per jaar trekken, becijfert de projectontwikkelaar.

Het Rijksvastgoedbedrijf, dat de verkoopprocedure in 2016 organiseert, eist dat alleen partijen met een financieel degelijk plan mogen meedingen naar het landgoed. Maar terwijl in de begroting van MeyerBergman een gat van 11,8 miljoen euro zit, krijgt de projectontwikkelaar het landgoed eind 2017 in handen. Voor 1,7 miljoen euro.

‘Kermis Soestdijk’

Twee jaar werkt MeyerBergman aan de „optimalisatie” van het plan. Als ze die uitwerking in maart 2019 aan de Baarnse gemeenteraad presenteren, schrikken omwonenden zich rot.

Geen 65 villa’s staan ingetekend maar 98 woningen, waarvan 50 appartementen in flats van vier verdiepingen (15 meter) hoog. Op 6,1 hectare natuurgebied, niet op een gebied dat „wat groter” is dan de 2,9 hectare van de oude marechausseekazerne, zoals MeyerBergman in 2016 schreef. Niet ruim 40 hotelkamers in bestaande gebouwen maar 120, hoofdzakelijk in nieuwbouw. Niet de 220 extra parkeerplaatsen uit het oorspronkelijke plan, maar meer dan duizend.

Die zijn nodig voor de grote evenementen van meer dan 5.000 bezoekers, die niet „een paar keer per jaar” zullen plaatsvinden, maar 40 dagen per jaar. Waar per jaar nog 100 dagen met kleinere evenementen bij komen. Wie dat omrekent komt op bijna 200.000 extra bezoekers bovenop de oorspronkelijk geplande 400.000 per jaar.

Helemaal nieuw aan de plannen zijn een amfitheater in de Paleistuin én een aan een Paleisvleugel verbonden auditorium.

 

Paleis Soestdijk ligt in Baarn op een landgoed van 165 hectare

Bijna allemaal „essentieel”, schrijft MeyerBergman, voor een „gezonde bedrijfsvoering”. En die is weer voorwaarde om Paleis Soestdijk te kunnen behouden. De boodschap: gaan de raadsleden niet akkoord, dan tekenen zij voor de teloorgang van dit nationale icoon.

De metamorfose van het plan leidt tot een storm van lokaal protest. Omwonenden zien opeens een „stedelijk evenemententerrein” in hun geliefde bosrijke en rustige omgeving opdoemen. Is dit allemaal nodig om het paleis te behouden, of gebruikt MeyerBergman het landgoed als chique façade om een Westergasfabriek te planten op een plek die daarvoor nooit was bedoeld? „Kermis Soestdijk”, noemt een tegenstander het.

„Het is ongelofelijk jammer dat het Rijk ons hiermee heeft opgezadeld”, zegt Kees Koudstaal van de Baarnse Onafhankelijke Partij, in het raadsdebat op 10 april 2019 over de plannen van MeyerBergman. Bijna alle raadsleden, ook die van de coalitie, weigeren in te stemmen met het uitgebreide plan. Ze eisen dat alléén het marechausseeterrein wordt bebouwd en willen dat MeyerBergman eerst onderzoekt wat de plannen betekenen voor de natuur en voor de verkeersproblemen. Zolang dat niet duidelijk is, wil de raad geen verregaande besluiten nemen.

Het is een botsing van twee werelden. Bij MeyerBergman vinden ze dat ze simpelweg de maximale ruimte hebben gezocht om hun mooie plannen levensvatbaar te maken, zoals in hun wereld gebruikelijk is. Tegenstanders zien een projectontwikkelaar die met mooie beloften een voet tussen de deur zet, en als hij binnen is zijn echte plannen ontvouwt.

SOESTDIJK
Gebied rondom paleis soestdijk.
Parade
Nieuw te ontwikkelen
eric brinkhorst
Koningin Juliana en Prins Bernhard waren de laatste bewoners van Paleis Soestdijk, ze woonden er tot hun dood in 2004.

Ook de afgewezen inzenders uit 2016 zijn boos. Eén stuurt een brief naar het college in Baarn. Door toe te staan dat MeyerBergman zijn plannen zo wijzigde ná de aankoop, heeft het Rijksvastgoedbedrijf het gelijke speelveld voor partijen op een onacceptabele manier geschonden. „Wij voelen ons benadeeld bij de gedachte dat wij ook van onze plannen hadden kunnen afwijken nadat wij als winnaar uitgeroepen zouden zijn.”

Het Rijksvastgoedbedrijf is volgens het koopcontract met MeyerBergman verplicht eventuele aanpassingen goed te keuren. Dat heeft de overheidsdienst enthousiast gedaan: de opschaling is een „goede uitwerking” en „versterking” van het oorspronkelijke concept.

Dit wakkert ook de argwaan tegen de rol van het Rijksvastgoedbedrijf aan. Wat was het nut van het verkoopproces, als MeyerBergman de plannen achteraf zó kan aanpassen? En hoe kan het dat het nieuw goedgekeurde plan van MeyerBergman elementen bevat van de andere inzenders (hotel, meer woningen en evenementen) die eerst door het Rijksvastgoedbedrijf als onrealistisch werden bestempeld? In een reactie zegt een woordvoerder dat er bij de goedkeuring niet meer is gekeken naar de haalbaarheid van wijzigingen, maar alleen of ze binnen het oorspronkelijke concept pasten.

Natuurmonumenten

Terug naar de gunning in september 2016. In het ‘Herenhuis’ op het Paleisterrein redt de 76-jarige Maya Meijer het bod van haar bedrijf. Zij is het gezicht van MeyerBergman, haar man en mede-eigenaar Ton opereert op de achtergrond.

Zij zijn eind 2015 als één van de vier partijen gekozen uit 120 inzendingen om verder mee te dingen naar de overname van Paleis Soestdijk. Een beoordelingscommissie adviseert het Rijksvastgoedbedrijf wie van die vier uiteindelijk op het landgoed mogen bieden. Daarvoor moet een inzender op vijf verschillende criteria een voldoende scoren.

Voor MeyerBergman zag het er in eerste instantie niet goed uit. Een van de criteria is de financiële haalbaarheid van het plan. Een onafhankelijke doorrekening in opdracht van het Rijksvastgoedbedrijf leidt bij de beoordelingscommissie tot „vraagtekens bij de haalbaarheid van de business case en financiering”, zo staat in vertrouwelijke stukken van het Rijksvastgoedbedrijf over de procedure. Voor 11,8 miljoen euro in de begroting is nog geen dekking. Dat hoopt MeyerBergman op te vullen door subsidies aan te vragen.

Ongebruikelijk is dat niet. Zonder subsidies of commerciële nevenactiviteiten zijn landgoederen als dit niet rendabel, weten vastgoedkenners. Zeker niet als er ook nog een paleis voor minstens 30 miljoen euro moet worden gerenoveerd.

Het defilé op paleis Soestdijk op 30 april 1964.
Foto Anefo/Nationaal Archief
Koninginnedag, het defilé op Soestdijk op 30 april 1966.
Foto Anefo/Nationaal Archief
Het defilé op Koninginnedag 1964 en 1966 op Paleis Soestdijk
Foto’s Anefo/Nationaal Archief

Dat is ook de reden dat een poging van het Rijksvastgoedbedrijf om Paleis Soestdijk aan Natuurmonumenten te slijten een paar jaar eerder was mislukt. De vereniging is een logische partij: ze hebben ervaring met het beheren van landgoederen en hebben al tientallen monumenten in bezit. Maar Natuurmonumenten kan de geschatte 30 miljoen euro voor de renovatie niet zelf ophoesten, en het kabinet wil het niet betalen.

De keus van het kabinet-Rutte II om het paleis niet te redden, maakt de komst van een eigenaar die er miljoenen euro’s mee wil verdienen, onvermijdelijk.

De overgebleven vier inzenders hebben daarvoor ieder hun plannen. Eén wil 105 appartementen bouwen, een ander 111 villa’s en appartementen. De commissie die namens het Rijksvastgoedbedrijf de inzendingen beoordeelt, heeft twijfels: hoe meer woningen, hoe meer weerstand bij omwonenden en natuurbeschermers.

De vierde partij, het Internationaal Handelshuis, wil geen woningen, maar de oude marechausseekazerne juist teruggeven aan de natuur. Om inkomsten te genereren wil het een nieuw hotel bouwen van 150 kamers. De beoordelingscommissie twijfelt: planologisch waarschijnlijk niet haalbaar en impopulair. Net als de tien grote en tien kleine evenementen per jaar die deze inzender wil houden.

Begrotingsgat

Het bescheiden verdienmodel van MeyerBergman – relatief weinig woningen, geen groot hotel en maar „een paar” grote evenementen per jaar – is favoriet. Het loopt de kleinste kans om vast te lopen op omgevingsregels, vergunningen en verzet.

Maar het verdienmodel is onrealistisch, en dat kan het Rijksvastgoedbedrijf weten. Uit een doorrekening uit 2014 die ambtenaren hebben laten uitvoeren blijkt dat het landgoed niet rendabel te maken is met woningbouw alleen, zeker niet in de hoeveelheid waarmee de projectontwikkelaar schermt. Over de begroting van MeyerBergman schrijft de beoordelingscommissie dan ook: „De hoge opbrengsten uit woningbouw worden overigens niet reëel geacht.”

Het rapport zit vol uitgebreide berekeningen over de kosten van renovatie en beheer van het landgoed. MeyerBergman is de enige inzender die dat rapport kent. Een dochterbedrijf van de projectontwikkelaar heeft eraan meegewerkt.

„Dit is veel meer informatie dan wij of andere inzendende partijen hadden”, zegt Leo Kramer desgevraagd tegen NRC. Hij is initiatiefnemer van het Internationaal Handelshuis. „Niet echt een level playing field, dat is best kwalijk.” In een reactie laat Het Rijksvastgoedbedrijf weten dat het rapport geautoriseerd noch actueel was en daarom niet relevant.

Toch krijgt het plan van MeyerBergman, met te weinig woningen én een begrotingsgat, een „ruime voldoende” voor financiële haalbaarheid. De andere drie inzenders krijgen een lagere score op financiën, hoewel de beoordelingscommissie over hun begrotingen juist minder fundamentele twijfels formuleert.

Op het oude Marechausseeterrein komt een woonwijk van 98 appartementen, verdeeld over negen flats van 15 meter hoog.

Dat MeyerBergman tegen de verwachtingen in als beste uit de bus komt, is te danken aan Maya Meijer. In publieke optredens vertelt zij vaak en graag over het project. Om het geld doen ze het niet, zegt ze dan. Zij en haar man vinden het gewoon leuk om Nederland een stukje mooier maken. Enthousiast verwoordt ze haar liefde voor het opknappen van monumentale gebouwen. Kijk hoe mooi de Westergasfabriek uitpakte!

Tijdens de presentatie van hun plannen voor Paleis Soestdijk, vertelt ze de beoordelingscommissie dat het gat in de begroting geen problemen zal opleveren – blijkt uit stukken en gesprekken met betrokkenen. MeyerBergman, vertelt ze, heeft een groot eigen vermogen, en is bereid dat in te zetten als er problemen ontstaan. Ze zullen hun hand niet bij de overheid ophouden.

Het verhaal van Meijer „geeft vertrouwen”, net als de „ondernemersmentaliteit” en „de succesvolle aanpak van de Westergasfabriek”, schrijft de beoordelingscommissie.

Dat haar mondelinge toelichting zo veel invloed heeft, is opvallend. Het Rijksvastgoedbedrijf heeft alle inzenders vooraf gemaild dat hun mondelinge presentatie „geen nieuwe aanvullende informatie mag bevatten”. Er werd natuurlijk, zeggen betrokkenen achteraf, ook naar zachte criteria gekeken. Welke partij zou genoeg „bestuurskracht” hebben om dit ongelofelijk complexe project tot een goed einde te brengen?

In een reactie laat een woordvoerder weten dat de twijfels niet door nieuwe informatie werden weggenomen.

Dubbeltje per Nederlander

Het bod dat MeyerBergman vervolgens doet is niet hoog: 1,7 miljoen euro. Een symbolisch dubbeltje per Nederlander, volgens Maya Meijer. Het verschil met de marktwaarde is zo groot dat het de vraag oproept „of er een legitieme verklaring is voor het verschil, en of het vervolgens verantwoord is om het te gunnen”, zo schrijft een ambtenaar van het Rijksvastgoedbedrijf aan zijn directeur-generaal. Toch adviseert de ambtenaar het bod van MeyerBergman aan te nemen.

Het bod is namelijk onvoorwaardelijk. Daarmee neemt de projectontwikkelaar formeel alle risico’s en toekomstige problemen op de eigen schouders. Ook als bijvoorbeeld de kosten van de renovatie tegenvallen, of provincie en gemeenten weigeren vergunningen te verlenen of bestemmingsplannen aan te passen om de plannen mogelijk te maken. Het Rijksvastgoedbedrijf hapt: het is een buitenkans om definitief van het hoofdpijndossier af te komen.

Het wordt geen pretpark! Dat verhaal ontbreekt

Mark de Kruijk directeur van MeyerBergman

Het Internationaal Handelshuis – dat geen bod heeft mogen doen omdat het volgens de beoordelingscommissie „weinig nieuwe betekenissen en lagen [toevoegt] aan het ensemble” – stuurt een klaagbrief naar verantwoordelijk minister Stef Blok (Wonen en Rijksdienst, VVD). Initiatiefnemer Leo Kramer schrijft daarin dat bouwen in het Nederlandse natuurnetwerk „planologisch onmogelijk is” en dat pogingen dat toch te doen zullen leiden tot „langdurige procedures tot aan de Raad van State”. Blok antwoordt dat de verkoop van het paleis door de Rijksgebouwendienst een „privaatrechtelijke handeling” is, en dat provincie en gemeente later wel zullen uitzoeken of de plannen „bestuursrechtelijk” door de beugel kunnen.

Het onvoorwaardelijke bod was een „gecalculeerd risico”, zegt Mark de Kruijk terugkijkend. Hij is directeur van MeyerBergman, en verantwoordelijk voor de transformatie van Paleis Soestdijk. „Als je jezelf uit de gevarenzone wilt houden, dan moet je voorwaarden stellen. Maar dan hadden we niet aan tafel gezeten als winnaar.” Over de belofte eigen vermogen in te zetten, zegt De Kruijk: „Het rijk was bezorgd dat we bij geldproblemen zouden terugkomen. Zo konden we daar de angel uittrekken.”

Provinciale blokkade

De vertegenwoordigers van MeyerBergman kunnen nauwelijks geloven wat ze horen op het gemeentehuis van Baarn. Blokkeert de provincie Utrecht nu hun plan? Het is inmiddels oktober 2019, en de projectontwikkelaar probeert al maanden te achterhalen wat de provinciale natuurbeschermingsregels voor hun nieuwbouwplannen betekenen. Het antwoord dat ze nu eindelijk in het overleg met provincie en gemeente krijgen, zint hun niet.

De aanwezigen hebben net de groeiende weerstand besproken. De publieke opinie is gedraaid, zegt de verantwoordelijke Baarnse wethouder Erwin Jansma (VVD). Hij wil dat „de mooie plannen van [MeyerBergman] in de discussie weer naar boven komen”, zo staat in het verslag van de bijeenkomst.

Dat wordt een probleem, want hoewel de rijen publiekelijk nog gesloten blijven, is er binnenskamers al een jaar gedoe tussen provincie en projectontwikkelaar.

Het begint eind 2018, als MeyerBergman het concept van de uitgewerkte plannen naar de provincie stuurt. De reactie is vernietigend, zo blijkt uit de brief die een provincieambtenaar terugstuurt. De nieuwbouwplannen met 98 woningen en hotel leveren zo veel strijd op met regels voor beschermde natuurgebieden dat het plan „evident grote risico’s loopt op vernietiging […] bij de Raad van State”. Dat de provincie positief was over de oorspronkelijke plannen uit 2016, beaamt de ambtenaar. Maar „deze plannen wijken [daar] sterk van af”. De provincie „kan [hier] geen medewerking aan verlenen”.

In de maanden die volgen doemt een nieuw en groter probleem op: de provinciale regels voor het beschermen van ‘oude bosgroeiplaatsen’. Dat zijn gebieden waar ten minste 170 jaar onafgebroken bos heeft gestaan. Wie daar bomen wil kappen, moet ze „op dezelfde grond” vervangen. Die regels zijn nadat MeyerBergman Soestdijk heeft gekocht verder aangescherpt. Een ontheffing voor die vervangplicht mag de provincie niet meer geven.

Op het terrein aan de overkant van de weg komen culturele activiteiten en markten, een nieuw hotel, horeca, winkeltjes en een parkeerterrein.

Het gebied rond de marechausseekazerne is zo’n oude bosgroeiplaats, en die provinciale regel maakt de nieuwbouw die MeyerBergman wil onmogelijk. In eerste instantie lijkt het alsof de provincie die consequentie nog niet doorziet, zo valt op te maken uit gespreksverslagen en mailwisselingen. Terwijl discussies voortduren over hoe streng de regels voor oude bosgroeiplaatsen zijn, en voor welke gebieden ze precies gelden, gaat de provincie akkoord met publicatie van de uitgebreide plannen – waar de uitgebreide nieuwbouwplannen nog steeds instaan.

MeyerBergman ziet dat als groen licht. Maar in overleggen met de provincie blijft de kwestie hardnekkig terugkomen, zonder dat de provincie haar positie duidelijk maakt.

Dat verandert tijdens het oktoberoverleg op het gemeentehuis, zo blijkt uit het gespreksverslag. De regels voor oude bossen „zijn een belemmering voor het project”, zegt gedeputeerde Huib van Essen van GroenLinks. Dat irriteert de twee afgevaardigden van MeyerBergman. „Waarom heeft het paleis zes maanden moeten wachten op deze mededeling”, vragen ze. Steeds hebben ze de provincie horen zeggen dat er tegen de nieuwbouwplannen geen fundamentele bezwaren waren. En nu dit? Ze vinden het „onplezierig met het bericht overvallen te zijn in deze vergadering”.

„We werden door de provincie in de kou gezet”, zegt directeur De Kruijk van MeyerBergman nu.

Onbegrepen weldoeners

Als de provincie de blokkade ook nog bekendmaakt, vieren de tegenstanders van de plannen feest. En projectontwikkelaar MeyerBergman zit in de problemen. Het „onvoorwaardelijke” bod dat ze op het landgoed deden, betekent immers dat het risico van deze provinciale en gemeentelijke blokkades op hun bord komt. Maar zo ziet Maya Meijer het niet, blijkt als ze eind 2019 haar verhaal doet bij de Provinciale Staten.

Hun plannen waren door rijk, provincie én gemeente goedgekeurd, houdt Meijer de politici voor. En nu houden Baarn en Utrecht de woningbouw tegen, en is het verdienmodel „door zijn hoeven gezakt”. Zo wordt het onderhouden van het paleis wel heel lastig, volgens Meijer. „Wij willen er natuurlijk best een heleboel geld instoppen, maar er is op een gegeven moment wel een grens van wat je kunt, wat je kunt doen om ook iets moois voor Nederland te maken.”

Het is een terugkerend verwijt van de Meijers. In al die voorbereidende jaren waren overheden altijd positief over de plannen, nooit kwamen ze met onoverkomelijke bezwaren. Dat klopt, zo blijkt uit de stukken. Maar aan dat positieve geluid voegen provinciale ambtenaren en bestuurders wel steeds een lange rij mitsen en maren toe: de plannen zijn nog wel erg algemeen, pas bij de uitwerking zal blijken of aan alle regels wordt voldaan, aantasting van natuurwaarden mag alleen bij hoge uitzondering en móet gecompenseerd kunnen worden.

Terwijl de buitenwereld wacht op bericht, escaleren de zaken binnenskamers. MeyerBergman waarschuwt het Rijksvastgoedbedrijf, de provincie en de gemeente dat het paleis zonder inkomsten uit de nieuwbouw niet gerenoveerd kan worden. En dat ze naar de rechter zullen stappen als de provinciale blokkade blijft bestaan. Het is niet te verkroppen dat de provincie steeds heeft gezegd dat hun plannen mogelijk waren, om het daarna met nieuwe regels te blokkeren.

Als je iets goeds wilt doen in Nederland, is het verbijsterend hoe de samenleving collectief op de rem trapt

Ton Meijer mede-eigenaar MeyerBergman

Ton Meijer van MeyerBergman schrijft een brief aan staatssecretaris Raymond Knops (Binnenlandse Zaken, CDA), inmiddels de verantwoordelijke bewindspersoon. „U zei dat we u konden benaderen bij zaken die niet liepen als voorzien.” Meijer klaagt dat er door de nieuwe regels van de provincie een gat van 11 miljoen in zijn begroting zit. Hij dreigt met het paleis te stoppen als er niet snel een oplossing komt. Misschien, schrijft Ton Meijer, „kan een regierol uwerzijds een doorbraak tot stand brengen”.

In een interview in het blad Quote presenteert het echtpaar zich begin 2020 als onbegrepen weldoeners die 25 miljoen euro eigen geld in het plan steken. Het „geteut” stoort Ton Meijer: „Als je iets goeds wilt doen in Nederland, is het verbijsterend hoe de samenleving collectief op de rem trapt.” Onze woningbouw wordt tegengehouden, zegt Maya Meijer, omdat er in het bos „een paar beschermde schimmels voorkomen”.

Neutrale bemiddelaar

Het is de druk van Knops op de provincie die er volgens MeyerBergman toe leidt dat er begin 2020 een neutrale bemiddelaar wordt ingehuurd. Hoe het precies ging, blijft onduidelijk. Een woordvoerder van het ministerie geeft geen informatie over Knops’ rol. En een provinciewoordvoerder spreekt het tegen: „Wij hebben zelf het initiatief genomen.” De bemiddelaar moet op kosten van Utrecht, Baarn en het Rijksvastgoedbedrijf een „oplossing” bedenken.

Die oplossing blijkt een overwinning voor MeyerBergman. De projectontwikkelaar mag tachtig woningen bouwen. De villa’s zijn nu helemaal verdwenen: om waardevolle bosgrond te besparen, worden het nu allemaal appartementen, verdeeld over tien flats. In ruil daarvoor zal de provincie de herplantplicht voor de overgebleven bouwgrond toch schrappen, met een beroep op een zelden gebruikt wettelijk middel om van haar eigen regels af te wijken. De provincie betaalt ook 1,5 miljoen euro mee aan de verkeersmaatregelen die nodig zijn om de toename van bezoekers in goede banen te leiden. Het is een tegemoetkoming voor het verlies van 4 miljoen dat MeyerBergman lijdt omdat het minder woningen kan bouwen.

Een woning bij de voormalige Marechausseekazerne

Ambtenaren van het Rijksvastgoedbedrijf, provincie en gemeente zullen MeyerBergman gaan helpen bij subsidieaanvragen om het gat in de begroting verder te dichten.

Het hotel en de evenementen – met bijbehorend amfitheater, auditorium, parkeerplaatsen en verkeersmaatregelen – blijven in het plan.

Gemeente en provincie zitten gevangen. De weg terug, een nieuwe koper zoeken voor het paleis, is nog onaantrekkelijker dan doormodderen. Dan moeten ze weer jaren wachten, jaren waarin het verval van het paleis doorzet. Op 15 juli 2020 stemt de gemeenteraad van Baarn in met het voorontwerp-bestemmingsplan. MeyerBergman is een stapje dichterbij het felbegeerde bestemmingsplan.

Maar terwijl provincie en gemeente met de projectontwikkelaar meebewegen, groeit het verzet van kritische bewoners en belangengroepen. Net als hun ergernis over het Baarnse college, dat zich in hun ogen te veel opstelt als bondgenoot van MeyerBergman.

Zeven burgers stappen uit de ‘klankbordgroepen’ die door de gemeente zijn ingesteld om mee te praten over de plannen. „We hebben meegedaan aan een nepvertoning”, schrijven vijf van hen. Het organiserende bureau – dat eerder in opdracht van MeyerBergman de communicatie rond de plannen heeft verzorgd – is in hun ogen niet neutraal. Kritiek op de plannen wordt volgens hen in de rapporten van het bureau, niet of sterk verdund weergegeven. Ze verbazen zich erover dat dit op kosten van het Baarns college gebeurt.

Binnen de lokale afdelingen van collegepartijen CDA en VVD ontstaat rumoer. Als een VVD-lid in een lokale krant klaagt dat de VVD-fractie onvrede uit de achterban negeert, krijgt hij een standje van de regionale partijafdeling. Bij de lokale CDA heeft een meerderheid van de leden zich inmiddels uitgesproken voor een terugkeer naar de oorspronkelijke, bescheiden plannen.

Negen flats

Achteraf, zegt directeur Mark de Kruijk, van MeyerBergman, hebben ze spijt van hoe ze hun plan hebben gepresenteerd. „Wat we in een bestemmingsplan zetten is bedoeld om maximale speelruimte te creëren, zodat we onze ideeën met Paleis Soestdijk zo goed mogelijk uit kunnen voeren. We gaan het absoluut niet allemaal uitvoeren.” Dat alles wel die indruk wekte, beaamt De Kruijk. „We hebben onszelf daar te extreem neergezet, dat had echt wel een onsje minder gemoeten.”

Toch steekt het De Kruijk dat MeyerBergman zich steeds moet verdedigen. „Ik hoef geen bloemen, maar draai het eens om: we steken onze nek uit om een mooie toekomst te geven aan een geliefd landgoed en paleis die jarenlang slecht zijn onderhouden door het Rijk. Niet om snelle winst te maken, maar uit liefde voor dit erfgoed. Het wordt geen pretpark! Dat verhaal ontbreekt.”

Om de goodwill terug te winnen, zijn de plannen weer aangepast. In het ontwerp-bestemmingsplan dat half juli naar de Baarnse raad gaat is het aantal extra parkeerplaatsen weer teruggebracht naar het aantal uit het oorspronkelijke plan. Het amfitheater is geschrapt. Van de veertig dagen met grote evenementen zijn er ‘nog’ maar twaalf „geluiddragend”. Daarvoor komen wel 450 tijdelijke parkeerplaatsen in een weiland. In het hoekje van het landgoed waar ooit 65 luxe villa’s op zes hectare natuurgebied zouden komen, worden nu op de helft van dat gebied 98 appartementen in negen flats gestapeld.

 

De woningbouwplannen voor Soestdijk in 2016, 2019 en 2021

In een reactie laat het Rijksvastgoedbedrijf weten dat de verkoop zorgvuldig en volgens de procedures verloopt.

Leo Kramer, initiatiefnemer van het verliezende Internationaal Handelshuis, heeft de schermutselingen van de afgelopen jaren echter met verbazing aangezien. Het nieuwbouwhotel waarmee hij inkomsten wilde genereren was volgens het Rijksvastgoedbedrijf een slecht idee, maar komt er nu toch. In zijn plan geen flatwijk, de marechausseekazerne zou juist weer natuurgebied worden.

Maar het zuurst is dat ze nooit een bod hebben mogen doen. Het plan om van het paleis een plek te maken om internationale (handels)delegaties met allure te ontvangen, scoorde een onvoldoende. Volgens het Rijksvastgoedbedrijf was het te weinig toegankelijk voor publiek, en niet vernieuwend genoeg. „Wij wilden en konden substantieel meer bieden dan die 1,7 miljoen van MeyerBergman, ook onvoorwaardelijk. Maar die kans kregen we niet.” Dat vindt Kramer nog steeds onbegrijpelijk.

Foto’s en video: Eric Brinkhorst
Graphics: Studio NRC