Analyse

Hamer stuurt partijleiders met huiswerk het weekend in

Kabinetsformatie Volgens informateur Hamer is het aan de politieke leiders van VVD, D66, CDA, PvdA, GroenLinks en ChristenUnie om zelf met een doorbraak te komen. De formatie zit volgens haar in een impasse.

Partijleiders Sigrid Kaag (D66), Gert-Jan Segers (ChristenUnie), Jesse Klaver (GroenLinks) en Lilianne Ploumen (PvdA).
Partijleiders Sigrid Kaag (D66), Gert-Jan Segers (ChristenUnie), Jesse Klaver (GroenLinks) en Lilianne Ploumen (PvdA). Foto Robin Utrecht/ANP

Ze hadden op vrijdagmiddag bijna twee uur met informateur Mariëtte Hamer aan tafel gezeten, en liepen met een strak gezicht de deur uit: de leiders van VVD, D66, CDA, PvdA, GroenLinks en ChristenUnie. Zíj mochten niets zeggen van Hamer. Die zei zelf aan het begin van de avond tegen journalisten dat de formatie in een „impasse” zit - en dat het nu echt aan de politici zelf is om tot een „doorbraak” komen.

Ze had, maar dát zei ze niet, de zes leiders met huiswerk het weekend in gestuurd. Ze mogen wat haar betreft kiezen. Of ze praten met zijn zessen door over thema’s als stikstof en bouwen en zien dan later wel wie van hen meedoet aan een nieuw kabinet. Of er komt een ‘proeve van een regeerakkoord’. Dat zal dan worden geschreven door de VVD, of door de VVD samen met D66. Er werd volgens betrokkenen nog geopperd dat het CDA eraan mee zou doen, maar daarover waren de meningen meteen al verdeeld - dát lijkt nu geen optie.

Op maandag komen de partijleiders weer bij haar langs om te vertellen waar ze voor kiezen, dan niet samen maar één voor één. Ze mogen ook nog zelf een variant bedenken, maar dan moet daar, zei ze erbij, wel een meerderheid voor zijn in de Tweede Kamer.

Binnenskamers was al een tijdje duidelijk dat Hamer haar hoop had gevestigd op deze zes partijen. Ze vindt dat die inhoudelijk het dichtst bij elkaar zitten.

Lees ook: Mariëtte Hamer kent alle ‘dirty tricks’ – en ze is er niet van onder de indruk

Tellen tot een meerderheid

In de Nederlandse ‘polder’ van werkgevers en werknemers, waar Hamer al jaren werkt als SER-voorzitter, kan zoiets misschien leiden tot een opzienbarend akkoord. Maar op het Binnenhof wordt vooral geteld: welke partijen zijn nodig voor een meerderheid in de Tweede Kamer? En hoe stabiel kan een kabinet zijn als partijen er zomaar uit kunnen stappen, omdat ze niet echt nodig zijn?

Bij partijen als GroenLinks en PvdA kan een overleg met zes partijen de hoop doen groeien dat ze samen in een nieuw kabinet terechtkomen: de ChristenUnie, die steeds laat merken weinig zin te hebben in meeregeren, valt misschien wel als eerste af. Maar het kan ook dat de ChristenUnie aan tafel blijft omdat het CDA de interne crisis niet te boven komt en niet meedoet.

Op het Binnenhof groeit het ongeduld. Drie maanden na de verkiezingen is er nog niet één keer onderhandeld tussen partijen die misschien met elkaar willen regeren. Het was vrijdagmiddag voor het eerst dat er zes partijen bij elkaar zaten van wie Hamer vindt dat ze het moeten gaan proberen. Zij moeten, vond ze, „over hun schaduw heen stappen”. „Iedereen kan zijn eigen plan A hebben, maar er is altijd ook een plan B bij partijen. Laat hen daar maar goed naar kijken.”

Hamer is zo goed als klaar met een ‘herstelplan’ voor Nederland-na-corona, en volgens betrokkenen ook met een stuk over de bestuursstijl op het Binnenhof en de omgang met burgers. Dat verhaal wordt vooral belangrijk voor GroenLinks en PvdA: hun achterban is de onwaarheid van Rutte over Pieter Omtzigt, in het begin van de formatie, nog lang niet vergeten. Als Rutte het verhaal van Hamer omarmt, en dat zal hij naar verwachting voluit doen, kunnen zij aan hun kiezers uitleggen waarom zij hem een nieuwe kans geven als premier - met, als het lukt, zijzelf als coalitiepartijen.

Bij de partijen die Hamer aan tafel had, wordt er met zorg gekeken naar de problemen bij het CDA, na het vertrek van Pieter Omtzigt vorig weekend. Op maandag zei CDA-leider Wopke Hoekstra dat híj nu vooral druk was met zijn eigen partij. Hij spreekt avond aan avond met honderden leden, samen met interim-partijvoorzitter Marnix van Rij en demissionair minister van Defensie Ank Bijleveld. Soms met een paar groepen op één avond.

In die gesprekken horen ze hoe bezorgd leden zijn over de crisis, en hoe die zal uitpakken bij de gemeenteraadsverkiezingen van volgend jaar. Ze zien ook het wantrouwen van afdelingen in het partijbestuur. Op donderdagavond zei een CDA’er uit Overijssel in zo’n besloten sessie: „Bestuur, je bent op dit moment een deel van het probleem geworden.”

Wat doen we met de formatie als het CDA straks in een ronkende puinhoop is veranderd?

Zorgen over het CDA

En wantrouwen is er dus ook bij de andere partijen. Want Hoekstra kan wel zéggen dat de problemen niets betekenen voor de formatie, maar kan hij garanderen dat niemand van zijn Tweede Kamerfractie zich aansluit bij Omtzigt, die als onafhankelijk Kamerlid verder gaat?

Wat niet helpt, en wat de andere partijen onbegrijpelijk vinden: pas op 11 of 18 september houdt het CDA een extra partijcongres over de rommelige lijsttrekkersverkiezing, de campagne, de verkiezingsnederlaag. En als Omtzigt zijn ziekteverlof niet verlengt, is dat precies de tijd waarop hij terugkeert op het Binnenhof. „Wat doen we met de formatie”, zei iemand van een andere partij, „als het CDA dan in een rokende puinhoop is veranderd?”

Mariëtte Hamer leek vrijdagavond te rekenen op een rustig weekend voor zichzelf. Het was nu aan de zes partijen. Of die misschien nog bij elkaar kwamen? „Nou ja, iedereen heeft een telefoon.”

Lees ook: Met Omtzigts vertrek komen de hoop én vrees van het CDA uit