Reportage

Een nieuw monument voor de gastarbeider: ‘Ze hebben het onmogelijke gedaan’

Monument Na Rotterdam heeft nu ook Istanbul een monument voor de gastarbeider. Niet iedereen was er over te spreken.

Het monument ‘Reis naar Hoop’ wordt vrijdag onthuld.
Het monument ‘Reis naar Hoop’ wordt vrijdag onthuld. Foto Zeki Baran

Ismail Selcuk, een 85-jarige man met alpinopet, komt met kwieke pas aangelopen bij het monument voor de Turkse gastarbeider in Istanbul, dat vrijdag officieel wordt onthuld door de Nederlandse ambassadeur Marjanne de Kwaasteniet. Gemeentewerkers staan het monument schoon te boenen en bouwen een overkapping, want er wordt regen voorspeld tijdens de onthulling. En de stoelen van de genodigden, onder wie de consuls van diverse Europese landen, moeten wel droog blijven.

Selcuk is zelf een gastarbeider van de eerste generatie, die in Duitsland heeft gewoond. Inmiddels is hij teruggekeerd naar Turkije om van zijn pensioen te genieten. „Ik las in de krant over het monument en wilde weten hoe laat het wordt onthuld”, zegt hij tegen de Turks-Nederlandse initiatiefnemers van het monument. Hij laat een krantenknipsel zien uit de Kadiköy Gazetesi, een lokale krant in de seculiere wijk Kadiköy, waar het monument staat.

De initiatiefnemers van de Federatie van Democratisch Sociaal Verenigingen (DSDF), een linkse Turkse organisatie in Nederland, zijn verguld met de interesse. DSDF nam ook het initiatief tot het Gastarbeidermonument op het Afrikaanderplein in Rotterdam, dat in 2016 werd onthuld. Het monument in Istanbul heet ‘Reis naar Hoop’ en is ontworpen door drie kunstenaars uit Izmir, naar een idee van de Turks-Nederlandse journalist en tv-maker Ömer Hünkar Ilik.

Het monument bestaat uit een bronzen beeld van de archetypische Turk met een koffer in zijn hand, met daarachter houten panelen waarin zijn silhouet vervaagt. „In Nederland hebben gedenktekens vaak een abstracte vorm”, zegt Ilik. „Maar in Turkije zijn mensen gewend aan realistische monumenten. De mix is een mooi symbool van het realisme dat we in het Westen geleerd hebben, maar ook de romantiek van Turkije.”

De initiatiefnemer hoopt dat jonge Turkse Nederlanders komen kijken

Ilik komt uit Kayseri, een stad in Anatolië waar veel gastarbeiders vandaan komen. Zelf ging hij als politiek vluchteling naar Nederland. Hij was als linkse activist in Kayseri vogelvrij geworden tijdens het politieke straatgeweld eind jaren zeventig. „Mijn vader, een vakbondsman, zei: als je hier blijft, word je vermoord of beland je in de cel. Ik kwam in Rotterdam terecht, waar ik werd opgevangen door de eerste generatie gastarbeiders. Zij werden mijn nieuwe familie.”

De gastarbeiders gingen aan de slag in de Rotterdamse haven, Limburgse betonfabrieken, de vleesindustrie in de Achterhoek, de textielfabrieken bij Almelo en Hengelo. „Ze hebben het onmogelijke gedaan”, zegt Ilik. „Ze kwamen naar Nederland zonder diploma, fatsoenlijke vakkennis, en begrip van de taal. Ze hadden alleen hoop en hard werk om een beter bestaan op te bouwen. En intussen hielpen ze bij de opbouw van Nederland.”

Foto Zeki Baran

En moet je eens kijken hoe ver de gastarbeiders en hun (klein)kinderen zijn gekomen, zegt Ilik. Hij wijst naar twee meegereisde kameraden van de DSDF. De een is docent aan de Hogeschool van Arnhem en Nijmegen, de ander ondernemer. „Er zijn steeds meer succesverhalen, zoals het Turks-Duitse migrantenkoppel achter het bedrijf BioNTech, dat een succesvol coronavaccin ontwikkelde.”

Tegenwerking

Ilik opperde het idee voor twee monumenten voor de gastarbeider, één in Rotterdam en één in Istanbul, voor het eerst tijdens een ledenvergadering van de DSDF in 2006. „We hebben hard gewerkt om het voor elkaar te krijgen”, zegt Ilik, „ondanks tegenwerking van Leefbaar Rotterdam.” De officiële onthulling werd bijgewoond door de ambassadeurs van de betrokken landen, zoals Turkije, Marokko, Italië, Spanje. Maar van het kabinet-Rutte II was niemand aanwezig.

Ook het monument in Istanbul kwam er niet zomaar. De bedoeling was eigenlijk om het te plaatsen voor een iconisch treinstation in de wijk Fatih, aan de Europese oever van Istanbul, waar de gastarbeiders de trein pakten naar een nieuw leven. Maar het bestuur van de wijk, dat in handen is van de AKP, leek niet geïnteresseerd. Toen Ekrem Imamoglu van de seculiere oppositiepartij CHP in 2019 burgemeester van Istanbul werd, omarmde hij het project en bood hij Kadiköy aan als alternatieve locatie.

Ilik hoopt dat het monument gaat leven. Dat jonge Turkse Nederlanders die op stedentrip naar Istanbul komen, even bij het monument langsgaan. „Om stil te staan bij de moedige reis die hun voorouders hebben afgelegd om hun een beter leven te geven en hoe ver ze zijn gekomen.”