Mondkapje werd laat verplicht en vroeg gedumpt

Beleid en wetenschap Als het kabinet vrijdag het einde van de mondkapjesplicht aankondigt, loopt Nederland voorop in Europa.

In het openbaar vervoer blijft een mondkapje voorlopig nog wel verplicht.
In het openbaar vervoer blijft een mondkapje voorlopig nog wel verplicht. Foto Robin Utrecht/ANP

Als laatste der Mohikanen gaf Nederland zich vorig najaar gewonnen: er kwam toch een mondkapjesplicht in de strijd tegen het coronavirus. Nu schaft Nederland de plicht naar verwachting als een van de eerste landen in Europa af. Het kabinet, zo zeggen bronnen in Den Haag, maakt vrijdagavond bekend dat de plicht om mondkapjes in openbare binnenruimtes te dragen vervalt. Op sommige drukke plekken, waar het lastig afstand houden is, blijft de plicht voorlopig wel, in ieder geval in het openbaar vervoer.

Dat de mondkapjesplicht nu al wordt versoepeld heeft alles te maken met de gunstige ontwikkeling van de coronacijfers. Het aantal positieve testen ligt nog maar net boven de duizend per dag, de ziekenhuizen stromen leeg, het aantal gezette prikken stijgt gestaag. „Het gaat gewoon hartstikke goed”, zei demissionair minister Hugo de Jonge (Volksgezondheid, CDA) woensdag. Dat maakt dat de laatste grote ronde van versoepelingen zaterdag 26 juni kan ingaan. Horeca en theaters mogen meer gasten ontvangen en langer open, evenementen zijn weer toegestaan. Het mondkapje hoeft dan dus ook niet meer overal op.

Alleen de basismaatregelen, zoals anderhalve meter afstand houden en thuisblijven bij klachten, blijven nog even gelden. De mondkapjesplicht hoorde daar gevoelsmatig inmiddels bij, maar het kabinet heeft het Outbreak Management Team (OMT) gevraagd of deze maatregel eerder kan vervallen. Het OMT vergaderde donderdag en zag volgens bronnen geen bezwaar. Uit onderzoek van I&O Research bleek vorige week dat Nederlanders erg naar het einde van het mondkapjestijdperk verlangen: gevraagd naar waar ze zich op verheugen werd ‘geen mondkapje meer hoeven dragen’ door 67 procent – en daarmee het vaakst – genoemd.

Schijnveiligheid

Dat kabinet én OMT afkoersen op een snel einde aan de mondkapjesplicht is niet verrassend. Vorig jaar woedde in Nederland een maandenlang en verhit debat over het nut van niet-medische mondkapjes. Het OMT heeft er nooit in geloofd, voorzitter Jaap van Dissel herhaalde eindeloos dat de werking niet bewezen is en waarschuwde voor „schijnveiligheid”. Mensen zouden onvoorzichtiger worden en minder afstand houden. Na druk uit de Tweede Kamer kwam er in oktober toch een ‘dringend advies’ en later een plicht.

Lees ook: Bieden mondkapjes bescherming of creëren ze schijnveiligheid? Dit zegt de wetenschap

De timing om de mondkapjes nu al deels af te schaffen is opvallend. Weinig landen in Europa zijn al zover. Denemarken en Noorwegen schrapten de plicht recent wel, daar hoeven mondkapjes alleen nog gedragen te worden in het ov. In veel andere landen, inclusief de populaire vakantielanden, zijn de mondkapjesregels nog vrij strikt. Bijna overal zijn ze in openbare binnenruimtes nog verplicht, in Spanje en Italië ook buiten, in Frankrijk verviel die regel donderdag, eerder dan verwacht. In het Verenigd Koninkrijk werd afschaffing van de mondkapjesplicht vanwege de opmars van de Delta-variant van het virus, onlangs uitgesteld tot eind volgende maand.

‘Geen nieuw bewijs’

Over de effectiviteit van niet-medische mondkapjes blijft in de wetenschap discussie. Volgens arts-microbioloog en OMT-lid Marc Bonten zijn er „geen doorslaggevende nieuwe inzichten” ten opzichte van vorig jaar. Hij denkt dat een succesvolle bestrijding van het virus „niet staat of valt” met het dragen van mondkapjes.

Veld-epidemioloog Amrish Baidjoe zegt dat ze sowieso helpen. Als lid van het Red Team, dat de overheid ongevraagd advies gaf, ijverde hij vorig jaar voor de mondkapjesplicht, „Als je hoest, niest of praat komen er druppels vrij en die blijven in het mondkapje hangen. Het is niet 100 procent effectief, maar dat is geen maatregel. Het helpt als je met veel mensen binnen bent of moeilijk afstand kunt houden.”

Het kabinet beslist deze vrijdag hoe de mondkapjesplicht precies versoepeld wordt. Op plekken waar in theorie makkelijk anderhalve meter afstand kan worden gehouden, zoals musea, theaters en horeca, zou de plicht komen te vervallen. Op drukkere plekken, zoals in winkelcentra en supermarkten, zou de plicht blijven bestaan of een ‘dringend advies’ blijven gelden.

Baidjoe verbaast zich over het hoge tempo waarin Nederland nu maatregelen loslaat. „Het is nu alles tegelijk, waarom niet gefaseerd op een meer rationele manier?” De veld-epidemioloog wijst op de onzekerheden die er nog zijn: hoe hoog de vaccinatiegraad precies wordt, jonge vakantiegangers die besmettingen oplopen en mee terugnemen, de Delta-variant die kan toenemen. Volgens Baidjoe vormen de razendsnelle versoepelingen een risico, ook voor het gedrag van mensen. „Het kabinet geeft zo het signaal: het is voorbij.”

OMT-lid Bonten vindt dat de cijfers zo snel omlaag gaan dat het volgens hem „best veilig is om snel te versoepelen”. Hij ziet net als Baidjoe een risico van heroplevende besmettingscijfers, vooral in het najaar. „Maar ik snap dat je nu geen maatregelen in stand wil houden vanwege mogelijke ontwikkelingen na de zomer. Iedereen hunkert naar meer vrijheid.”

Lees ook deze reportage: Je ziet steeds meer neuzen in de coupé

Correctie (18 juni 2021): In Frankrijk is de mondkapjesplicht buiten donderdag vervallen, eerder dan op 1 juli, zoals aanvankelijk gepland. Dat is in de tekst hierboven aangepast.