Honderden gemeenten dreigen te staken als Rijk niet bijspringt

Bestuurlijk protest Gemeenten zitten massaal in geldnood. Ze voeren de druk op de regering op: zonder extra geld doen ze hun werk niet meer.

Gemeenten dreigen hun werkzaamheden neer te leggen, zoals inburgeringscursussen.
Gemeenten dreigen hun werkzaamheden neer te leggen, zoals inburgeringscursussen. Foto Olivier Middendorp

Minder thuiszorg voor gehandicapten. Geen nieuwe inburgeringscursussen. Geen begeleiding voor werklozen. En het Rijk kan fluiten naar de opbrengst van gemeentelijke boa-boetes.

Gemeenten dreigen hun werkzaamheden neer te leggen als de rijksoverheid niet snel extra geld beschikbaar stelt. Een motie die oproept tot zo’n staking kreeg deze week op het congres van de Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG) de steun van het overgrote deel van de gemeenten.

Met het dreigement gaat de hoog oplopende strijd die gemeenten voeren met het kabinet om het geld een nieuwe, hardere fase in. De afgelopen tien jaar namen gemeenten allerlei landelijke taken over, klagen ze, maar hun budget groeide nauwelijks mee. De coronacrisis kwam daar bovenop. Met alle maatregelen uit het klimaatakkoord vrezen de bestuurders de komende jaren extra kostenposten.

Dat voelen burgemeesters, wethouders en burgers inmiddels overal. Ruim 30 miljard euro verdeelt de rijksoverheid jaarlijks over alle gemeenten. En dat is volgens de lokale bestuurders zeker 1,5 miljard euro te weinig. Alleen al voor jeugdzorg. Daar komen de Wet maatschappelijke ondersteuning en andere posten bij. Financiële zorgen zijn meer regel dan uitzondering. Eerder dit jaar meldde NRC dat honderden gemeenten flink hebben moeten bezuinigen of hun belastingen hebben moeten verhogen om hun begroting voor 2021 sluitend te krijgen. Ook met zulke ingrepen kwamen 120 gemeenten er niet uit: zij konden geen sluitende begroting indienen.

Nu is het genoeg, zeggen de gemeenten bijna unaniem. Hun zorgen hebben ze al vaak geuit, maar niet eerder werd gesproken over een staking. Als er dit najaar geen geld bij is gekomen, zo dreigen ze in de motie van woensdag, dan gaat de deur naar Den Haag op slot. Nieuwe taken die het kabinet aan de gemeenten wil overdragen, zoals de Inburgeringswet en Omgevingswet, worden dan genegeerd. Bestaande taken worden teruggeschroefd, het overleg met een nieuw kabinet stopgezet.

Ook bij de minister is het kwartje nog niet gevallen

Marijke van der Meer raadslid

„De taal in de motie is fors, maar de ervaring van de afgelopen jaren heeft geleerd dat het nodig is om de aandacht van het Rijk te vestigen op de financiële nood waarmee ze gemeenten heeft opgezadeld”, zegt wethouder Marc Rosier (VVD) uit Zoetermeer.

In zijn gemeente organiseerde de weerstand tegen de rijksoverheid zich als eerste, onder de vlag van Raden in Verzet. Dat initiatief groeide in korte tijd uit tot een spreekbuis voor honderden gemeenten. „We zijn in 2018 de gemeentepolitiek in gegaan om iets voor de mensen te betekenen”, zegt raadslid Marijke van der Meer van Zó! Zoetermeer. „Maar sindsdien zijn we alleen maar bezig met bezuinigen. Lokaal spelen zich drama’s af, die halen nooit de landelijke pers. En ook bij verantwoordelijk minister Ollongren van Binnenlandse Zaken is het kwartje nog niet gevallen.”

Jaarlijks tekort van 2 miljard

Het grootste struikelpunt zijn de decentralisaties. Gemeenten zijn in de afgelopen jaren verantwoordelijk gemaakt voor de gehandicaptenzorg , de jeugdzorg en voor begeleiding op de arbeidsmarkt. Die overdracht van taken moest niet alleen de uitvoering verbeteren, vond het kabinet-Rutte II, maar ook geld besparen.

De praktijk viel vaak tegen. Bij de jeugdzorg ontstond een jaarlijks tekort van bijna 2 miljard euro. Toch zegde de rijksoverheid slechts mondjesmaat extra geld toe. De nu voorgestelde werkweigering vloeit voort uit die boosheid.

Lees ook: Het geld van de gemeenten raakt op, en dat gaat iedereen merken

Gemeenten hopen dat het kabinet en de formerende partijen overstag gaan en financieel bijspringen. Maar daar was de afgelopen maanden weinig van te merken. Staatssecretaris Paul Blokhuis (Volksgezondheid, ChristenUnie) noemde het eerder dit jaar „niet chic” om als demissionair kabinet het hele gat voor de jeugdzorg te dichten: meer dan 300 miljoen euro wilde hij niet bijleggen.

Eind mei oordeelde een commissie dat de rijksoverheid daarmee veel te weinig hulp bood. Pas toen besloot het kabinet nog 1,3 miljard euro toe te zeggen aan de gemeenten – maar dan eenmalig. Dat is niet genoeg, zeggen de gemeenten: na volgend jaar is het gat weer even groot. En dat is alleen de jeugdzorg.

Veel wethouders houden er al rekening mee dat hun opvolgers na de gemeenteraadsverkiezingen, volgend jaar maart, weinig andere keuzes hebben dan nóg meer bezuinigen. Het gezamenlijke dreigement zien ze als een laatste strohalm. Een noodkreet. Van der Meer: „er is een drama gaande.”