Opinie

De Oost rijt oude wonden open, ook in Indonesië

Geschiedenis De film De Oost brengt een verleden vol pijn onder ogen en dat kan een stap zijn om het gewicht van de geschiedenis af te leggen, meent
Beeld uit de film De Oost van Jim Taihuttu, te zien via Amazon Prime.

Beeld uit de film De Oost van Jim Taihuttu, te zien via Amazon Prime.

Er zijn drie benaderingen mogelijk om de onlangs verschenen film De Oost te bekijken. Als een kunstwerk dat de werkelijkheid op een esthetische manier presenteert. Maar ook als een publiek discours, omdat de film een waaier aan historische, culturele, sociale en zelfs ideologische aspecten van mensenlevens visualiseert. En men kan zich richten op de betekenis en de rol van de komst van de film in de samenleving.

Als kunstwerk is De Oost van regisseur Jim Taihuttu geslaagd. Hij toont het karakter van mensen in de kritieke periode van de poging tot herkolonisatie van Indonesië door Nederland (1945-1950). Maar misschien onbewust schildert hij het Oosten wel af als exotisch, door beelden van mooie vrouwen, de klanken van de gamelan en de indrukwekkende Indonesische natuur. Daaruit spreekt een oriëntalistische blik die kennelijk nog steeds sterk verankerd is in het brein van westerlingen.

‘De Turk’ zou wellicht een passendere titel voor de film zijn geweest. Meer dan de helft van de film gaat immers over Raymond Westerling, bijgenaamde ‘De Turk’, de beruchte militair die ooit zei dat het hoofd van Soekarno goedkoper was dan de prijs van een kogel. Westerling is verantwoordelijk voor de moord op honderden, misschien zelfs wel duizenden Indonesische burgers die hun vrijheid verdedigden.

Herkoloniseren

Op het eerste gezicht lijkt De Oost op een actiefilm over de Vietnamoorlog, zonder Rambo. De meeste rollen in de film worden vertolkt door westerse acteurs. Met uitzondering van de figuranten zijn er minder dan een handvol Indonesische acteurs die een centrale rol spelen.

Tussen de verbeelding van dat mooie en exotische ‘Oosten’ door vertoont deze film een donkere zijde van de geschiedenis van een land dat getroffen wordt door gewelddadige acties, omdat Nederland Indonesië wil herkoloniseren, na de controle over het land te hebben verloren tijdens de drie en een half jaar durende Japanse bezetting (1942-1945). Voor dat doel mobiliseerde de Nederlandse regering Nederlandse dienstplichtigen, onder het voorwendsel dat Indonesië moest worden bevrijd uit de greep van Soekarno, de stroman van het fascistische Japan.

Van één ding waren deze jongens zich niet bewust: voor 15 mei 1940 was Nederland een vrij land, terwijl Indonesië voor de bezetting door Japan een Nederlandse kolonie was.

Aan de ene kant is deze film erin geslaagd de complexiteit van de Nederlandse geschiedenis na de beëindiging van de Tweede Wereldoorlog te laten zien. Dat beeld wordt zichtbaar in de figuur van Johan de Vries, kind van een NSB-voorman die collaboreerde met de nazi’s. Hij vertrekt naar Indonesië om de Nederlandse kolonie uit de greep van het Japanse fascisme te bevrijden. Een ironie die onmogelijk te ontkennen valt.

De film heeft een oriëntalistische blik die kennelijk nog steeds sterk verankerd is in het brein van westerlingen

Aan de andere kant is de complexiteit van de Indonesische geschiedenis aan het eind van de Japanse bezetting en bij de proclamatie van de Indonesische onafhankelijkheid niet zichtbaar in deze film. Er is geen enkele scène in de film waarin het leven van de Nederlandse vrouwen, kinderen, ouderen als ook Indo’s te zien is, na bevrijding van drie jaar lijden in de Japanse interneringskampen. Dit is de meest traumatische periode voor hen geweest en dat maakt het begrijpelijk dat een deel van het Nederlandse volk fel reageert op deze film.

De enige scène over Japan in deze film laat zien hoe een gewone (Javaanse) burger door drie Japanse soldaten wordt lastiggevallen en het voorval eindigt met de komst van ‘De Turk’ die de Japanse soldaten dwingt te vertrekken.

Lees ook de recensie van de film door Coen van Zwol: Morele verwording in Nederlands Vietnam

Een ander beeld van Japan wordt weerspiegeld in de toespraak van de commandant van het Nederlandse leger die zegt dat het Japanse gif zich al verspreid heeft naar alle uithoeken van „onze mooie kolonie”. Deze uitspraak geeft duidelijk weer hoe simplistisch de Nederlandse kijk was op de verhouding tussen Japan en de nationalistische beweging.

De capitulatie van Nederland voor Japan op 9 maart 1942 markeerde de ineenstorting van Nederlands-Indië. Gedurende de drie en half jaar Japanse bezetting beleefde de nationalistische beweging van Indonesië een periode van onstuimige groei. De leiders van de nationalistische beweging, Soekarno, Hatta en Sutan Sjahrir, werden bevrijd uit koloniale gevangenschap. Soekarno en Hatta maakten gebruik van de gelegenheid om het nationale bewustzijn te verstevigen.

Altijd is er een prijs die betaald moet worden voor de vrijheid en altijd zijn er implicaties van politieke beslissingen. De samenwerking met Japan opende aan de ene kant de weg naar de onafhankelijkheid van Indonesië. Aan de andere kant waren er de vele slachtoffers, zoals de Romusha (Indonesische dwangarbeiders), de troostmeisjes, en de Nederlandse en Indo-Europese burgers tegen wie geweld werd gebruikt na de onafhankelijkheidsverklaring.

De complexiteit van de Indonesische geschiedenis bij de proclamatie van de Indonesische onafhankelijkheid is niet zichtbaar in deze film

Zoals in de film te zien is, wordt de komst van de Nederlanders na de overgave van Japan niet gewenst door de Indonesische bevolking. Dat wordt gesymboliseerd door de kinderen die stenen gooien naar de truck met Johan de Vries bij zijn aankomst in Indonesië.

Het uitschelden van de Indonesiërs voor ‘monyet’, of aap, door de Nederlandse soldaten, is ook opvallend. De verwensing ‘aap’ is een vorm van racisme die geworteld is in een ver verleden, namelijk het begin van de komst van de eerste Nederlanders in Indonesië. Die geloofden dat de bewoners van Nusantara niet meer waren dan wezens die nog niet vervolmaakt waren. Deze zienswijze bloeide op in de negentiende eeuw en kreeg een soort wetenschappelijke legitimatie door Europese etnologen en fysisch antropologen die het proces van de evolutie beschreven.

Lees ook: Helden met bloed aan de handen

Droom en nachtmerrie

De proclamatie van de Indonesische onafhankelijkheid op 17 augustus 1945 heeft de droom van de Nederlandse kolonialen en imperialisten verijdeld. Daarom kwam Westerling naar de Oost om de voortgang van deze mooie droom te bewaken.

Zijn komst werd een nachtmerrie voor het volk dat slachtoffer was van zijn gewelddadige optreden.

Toen ik gevraagd werd om te schrijven over De Oost, moest ik denken aan het verhaal van mijn docent, historicus Anhar Gonggong. Zijn vader, twee oudere broers en een oom werden vermoord door Westerlings soldaten in Zuid-Sulawesi. Hij heeft nooit iemand aangeklaagd of compensatie geëist voor de dood van zijn verwanten. Volgens hem hadden zij hun taak al vervuld voor de vrijheid van Indonesië.

De Oost bezorgt ons een afschaduwing van deze gebeurtenissen en rijt voor beide volken oude wonden open. Daarom moet deze film tot slot ook worden geïnterpreteerd als een moedige manier om een verleden vol pijn en tranen onder ogen te brengen. En zo het gewicht af te leggen van de geschiedenis die een volgende stap belemmert, namelijk naar een harmonieuze toekomst.

Reageren

Reageren op dit artikel kan alleen met een abonnement. Heeft u al een abonnement, log dan hieronder in.