Opinie

Biden kwam met poëzie voor zijn vrienden, en klare taal voor zijn vijanden

Toestanden Europa ontving Biden. Wat resteert na een week topoverleg, constateert , is dat de wereld weer is verdeeld in heldere blokken.

Michel Kerres

Het begon met W.B. Yeats. Joe Biden, president met Ierse roots, was vorige week donderdag nog maar net geland op Europese bodem, toen hij Amerikaanse militairen op de Britse luchtmachtbasis Mildenhall onthaalde op een dichtregel van de Ierse dichter. Biden vindt die regel uit ‘Easter 1916’ zó goed dat hij hem dinsdag prompt weer gebruikte als openingszet tijdens de EU-VS-top in Brussel.

All changed, changed utterly, a terrible beauty is born.

Voor Yeats zou de wereld nooit meer hetzelfde zijn na de bloedig neergeslagen Paasopstand, waarmee Ierse nationalisten in 1916 onafhankelijkheid van Groot-Brittannië wilden afdwingen. Voor Biden hebben de pandemie, klimaatverandering én China de wereld fundamenteel veranderd.

Het was toch even wennen. Na Donald Trump, vleesgeworden low-culture, worden de VS nu vertegenwoordigd door een man die klassiekers kent en dat graag toont, al is het met een dichtregel die net zo beroemd en multi-inzetbaar is als „to be or not to be”.

Charmeoffensief

Yeats was deels boodschap, deels charmeoffensief. Joe Biden ziet zich als de leider van democratische landen in een veranderde wereld, waarin Moskou een agressieve tegenstander is en China een formidabele uitdaging. „De democratische waarden waarop onze alliantie is gebouwd, staan onder druk, van binnenuit en van buitenaf”, zei hij maandag. „Rusland en China proberen een wig te drijven in onze Atlantische solidariteit.”

Het Westen moet daar als gesloten front op antwoorden. Biden kwam naar Europa om de scheuren in dat front, ontstaan onder Donald Trump, weer dicht te smeren en duidelijk zijn positie te markeren tegenover Rusland. Dus zei hij zaterdag aan het strand van Cornwall tegen de G7-leiders: „De VS zijn terug” en maandag in Brussel tegen de NAVO-leiders: „Jullie kunnen rekenen op de VS.”

De Europeanen hoorden het allemaal dankbaar aan. De Britse premier Johnson noemde de bond met de VS „onverwoestbaar”, Commissievoorzitter Von der Leyen glunderde bijkans toen ze op een persconferentie memoreerde dat Biden op de EU-VS-top had gezegd „We need Europe.”

Het bleef niet bij liefdesverklaringen. Op de opeenvolgende toppen werd een duizelingwekkende reeks nieuwe Atlantische initiatieven gepresenteerd. De EU en VS richtten bijvoorbeeld gezamenlijke werkgroepen op voor klimaat, handel, Covidbestrijding én veiligheidsvraagstukken, een onderwerp dat de VS voorheen uitsluitend in NAVO-verband wilden bespreken.

Opvallend was dat de NAVO Rusland een „bedreiging” noemde en China „een uitdaging”

De EU beloofde deelname aan de door Biden gewenste mondiale Democratie-top. De VS en EU kwamen ook nader tot elkaar in een al zeventien jaar durend handelsconflict in de vliegtuigbouw en de EU schortte sancties op Amerikaans staal en aluminium op tot december. De handelsconflicten zijn nog niet beslecht en werkgroepen zijn iets anders dan tastbaar resultaat, maar het is tastbaarder dan poëzie.

Lees ook dit artikel: Komt Joe Biden naar Europa als vriend of als diplomaat?

Drie dagen vergaderen aan de Engelse zuidkust leverde een slotverklaring op die bol staat van de intenties, maar ook uitblinkt in vaagheid. Gastheer Johnson had beloofd dat de G7-leiders snel een miljard vaccins beschikbaar zouden stellen voor arme landen waar nog nauwelijks gevaccineerd wordt. Als je oude en nieuwe toezeggingen optelt, kom je op dat miljard – maar klagen ngo’s met recht: het is te weinig en te laat.

Ontwikkelingslanden werd ook steun toegezegd bij de kostbare overstap naar een groene economie. Build Back Better for the World (B3W) heet het initiatief dat 100 miljard dollar per jaar aan private en publieke financiering belooft. Maar die belofte deden rijke landen al eerder en onduidelijk bleef wat B3W nu extra oplevert. De G7 stelde ook klimaatactivisten teleur die gehoopt hadden op een harde datum voor de begrafenis van de verbrandingsmotor en de kolencentrale.

Alternatief voor China

B3W is een sympathiek plan. Het is goed voor het klimaat én bedoeld als alternatief voor het immense infrastructuurprogramma Belt and Road Initiative (BRI) waarmee China ontwikkelingslanden aan zich bindt. Landen die verlegen zitten om geld, hoeven zich dus niet uit te leveren aan China, maar kunnen ook terecht bij het democratische Westen – áls het Westen doorzet.

Lag tijdens de G7 in het weekend de nadruk op economisch tegenwicht voor China, maandag ging het in de NAVO om een antwoord op de snelgroeiende militaire macht van China. China geeft na de VS het meeste uit aan defensie, heeft inmiddels de grootste vloot, verbetert zijn nucleaire arsenaal en zijn raketten. Bovendien beperkt China zich niet tot activiteiten in Azië. China is actief in Afrika, investeert in de Europese infrastructuur en doet militaire oefeningen in het Arctisch gebied.

China kreeg dan ook een prominente vermelding in de slotverklaring. Opvallend is daarbij de woordkeus. De NAVO noemt Rusland een „bedreiging” en China „een uitdaging”. China wordt dus niet meteen als tegenstander afgeschilderd, maar het bondgenootschap ziet wel dat de machtsbalans in de wereld verschuift. De bondgenoten spraken dan ook af de banden met de landen in Azië aan te halen. Het komend jaar gaat de NAVO ook een nieuw strategisch concept schrijven. Het bestaande document is tien jaar oud, vermeldt China helemaal niet en noemt Rusland nog een partner – over een fundamenteel veranderde wereld gesproken.

De verhouding met de beoogd NAVO-partner van tien jaar geleden bevindt zich al maanden op een dieptepunt. Verwijten, sancties, cyberaanvallen, provocaties en, vooral, geen enkel overleg.

Lees ook: Biden en Poetin houden het kort bij ‘constructieve’ eerste top

Slechts één concrete afspraak

Aangemoedigd door zijn Europese vrienden mocht Biden woensdag als sluitstuk van zijn Europese tour nog even in de ring met tegenstander Poetin in Genève. In een volgens beide partijen rustige en zakelijke bijeenkomst spraken de wereldleiders volstrekt langs elkaar over mensenrechten en maakten ze één concrete afspraak: de terugkeer van de ambassadeurs op hun posten. Daarnaast proberen beide landen in gesprek te raken over cyberaanvallen en kernwapens. Biden mag verzot zijn op Yeats en graag over westerse waarden spreken, vis-à-vis Poetin was hij berekenend en nuchter. Hij onderstreepte dat het in de relatie in eerste instantie gaat over belangen en dat komend jaar moet blijken of gesprekken inderdaad van de grond komen.

Een week is wat krap om alle wereldproblemen op te lossen en op sommige dagen waren er meer beloften dan cash. Maar het scheelt een stuk dat Europa in het Witte Huis niet meer als een bedreiging gezien wordt en Poetin met Biden een realpolitiker tegenover zich weet. Biden vertegenwoordigde in Genève immers ook Europese belangen.

Redacteur geopolitiek Michel Kerres en Oost-Europa-deskundige Hubert Smeets schrijven op deze plek afwisselend over de kantelende wereldorde.