Vriendschap met een collega: kan leuk zijn, tot het misgaat

Werkrelaties We brengen zoveel tijd door met collega's dat het niet raar is dat er vriendschappen ontstaan op de werkvloer. Draagt dat bij aan ons werkgeluk? En hoe moet je je verhouden tot een vriend(in) die ineens je baas is?

Illustratie Fien Rijks

Anne Pleun van Eijsden (32) en Tessel van der Lugt (33) zijn vriendinnen en werkten samen voor Paper on the Rocks, een bedrijf dat duurzame notitieboekjes verkoopt. Van Eijsden is de oprichter en directeur van de start-up. Ze vertelt: „De zaken liepen goed in de jaren voor corona, de onderneming groeide snel en ik zocht naar uitbreiding. Toen gaf Tessel aan dat ze wilde meewerken op freelancebasis. Ze ging aan de slag als projectmanager. Een perfecte match.”

De twee hadden al eerder samengewerkt, bij een oppascentrale. Destijds waren de rollen omgekeerd: Van der Lugt was de leidinggevende van Van Eijsden. „We wisten dus al dat we elkaar goed aanvulden, maar hebben vooraf wel bewust een gesprek gevoerd over de combinatie vriendschap en werk”, vertelt Van Eijsden. „Zakelijk ben ik soms harder en directer, daar ben ik me van bewust. Ik heb tegen haar gezegd: ‘als ik een keer uit mijn slof schiet, wil dat niet zeggen dat ik je geen leuk mens meer vind.’”

De twee vrouwen werkten fijn samen. Als er iets gebeurde wat de een niet lekker zat, bespraken ze dat meteen. Van Eijsden: „Daar waren we heel pro-actief in. Ik denk dat je zoiets sneller durft bij iemand die je goed kent. Het werkte voor ons doordat we niks onbesproken lieten.” Ook ging werk en privé scheiden vanzelf. De vriendinnen bespraken werkgerelateerde zaken op Slack en reserveerden samen grappen maken voor WhatsApp. „We wilden ervoor waken om een kliek te vormen en investeerden in onze band met de rest van het negenkoppige team. En buiten werktijd spraken we bewust niet over kantoor en onze collega’s.”

En toch ging het mis. De coronacrisis brak uit en het bedrijf van Van Eijsden verloor rap een groot deel van zijn opdrachten. „Ik moest afscheid nemen van de mensen die als freelancer aan het bedrijf verbonden waren, onder wie Tessel. Dat was de moeilijkste zakelijke beslissing die ik moest nemen; toen lukte het niet meer om zakelijk en privé te scheiden. We waren boos op elkaar en hebben een aantal maanden minder contact gehad.”

Afstand houden

Volgens hoogleraar Beate Volker zie je het niet vaak, hechte vriendschap op de werkvloer. Volker is verbonden aan de universiteit van Utrecht en specifiek geïnteresseerd in sociale relaties onder volwassenen. „De kans dat het misgaat, is reëel, en daarom reden voor collega's om niet te investeren in een duurzame vriendschap.”

Dat is niet de enige verklaring waarom mensen de neiging hebben om werk en privé te scheiden, volgens Volker. „In sommige sectoren, van het bankwezen tot de advocatuur en de wetenschap, met een beperkt aantal gewilde banen, kan ook het element van competitie meespelen”, stelt de socioloog. „Wie krijgt de bonus en wie presteert het beste? Er is dan niet genoeg plek voor iedereen om de carrièreladder te beklimmen. Dat schept afstand tussen collega’s.”

Wervingsbureau PageGroup vroeg in 2018 aan 588 werknemers en werkzoekenden in Nederland naar vriendschap op de werkvloer. Iets meer dan de helft van de ondervraagden gaf aan ook buiten kantoortijd contact te hebben met collega’s. Dan kan het gaan om sociale evenementen (30 procent), afspraken in het weekend (13 procent) of zelfs gezamenlijke vakanties (6 procent). Van de werkenden onder de 35 jaar blijkt 57 procent buiten werktijd af te spreken met collega’s versus 20 procent van de werknemers boven de 35 jaar.

Het kan lonen om te investeren in de relatie met collega’s. Het Amerikaanse onderzoeksbureau Gallup deed langdurig onderzoek naar vriendschap op de werkvloer en ondervroeg wereldwijd vijftien miljoen mensen over het onderwerp. Wat in deze studie naar voren kwam, is dat mensen met een beste vriend op hun werk betrokkener zijn bij hun baan dan mensen die het zonder vriendschap op kantoor moeten doen. Daarbij ervaren mensen met een bevriende collega een groter gevoel van welzijn en leveren ze beter werk af.

Hogere verwachtingen

Enes Dedeic (34) raakte goed bevriend met zijn vorige werkgever. „We hadden bij dezelfde Leidse studentenvereniging gezeten en deelden veel interesses; we gingen samen naar ballet, de opera en de Amsterdam Pride.” Hij kwam binnen op het advocatenbureau als werkstudent en groeide door tot advocaat. Zo’n vriendschap op kantoor brengt wel uitdagingen met zich mee, vertelt Dedeic. „De scheidslijn tussen werk en privé vervaagt. Soms was het onduidelijk waar werk ophield en mijn privéleven – los van kantoor – begon. Maar ik heb geleerd om duidelijk mijn grenzen aan te geven. Waar ik in het begin soms het gevoel had iets uit te moeten leggen als ik niet kon of geen zin had in sociale dingen met collega’s, met mijn baas, zei ik gaandeweg domweg dat ik bezet was.”

Hij werkte op een vooraanstaand advocatenbureau met hoge verwachtingen. En van een vriend verwacht je misschien nog net een beetje meer, denkt Dedeic. „Ik wilde hem niet teleurstellen. Het kon verwarrend zijn: zegt iemand iets tegen je als werkgever of als vriend? Maar als hij me streng toesprak, kwam hij achteraf vragen hoe dat gesprek was aangekomen. Het was weleens ingewikkeld, maar onze vriendschap heeft het werken nooit onprettig gemaakt – integendeel.”

Inmiddels werkt Dedeic op een ander kantoor en is zijn baas met pensioen – de twee verschillen flink in leeftijd. Hij ziet zijn voormalige baas nog steeds regelmatig. „Alleen de vriendschap is nog over.”

De zegeningen van verbondenheid

De Amerikaanse Shasta Nelson is expert op het gebied van vriendschap tussen volwassenen en schreef een boek (The Business of Friendship, 2020) over sociale relaties op de werkvloer. Aan de telefoon vertelt ze een groot pleitbezorger te zijn van vriendschap op het werk. „Ik geloof dat als we ons meer verbonden voelen op de werkvloer, het ook veiliger voelt om moeilijke gesprekken aan te gaan binnen de organisatie.”

Volgens Nelson doen organisaties onvoldoende om vriendschappelijke relaties tussen werknemers aan te moedigen. „Terwijl het voor een bedrijf juist voordelig is als mensen een collega als vriend beschouwen. Dat maakt hen gelukkiger en productiever.”

Hoogleraar Volker is iets terughoudender over het aangaan van (hechte) vriendschappen op werk. „De werkvloer kent bepaalde verplichtingen. En als het gaat over je baas, is die relatie onevenwichtig: hij of zij beoordeelt jou. En een baas zegt ook: ‘Dit jaar heb je geen vorderingen gemaakt, dus je krijgt geen bonus.’”

Terwijl een vriendschap juist evenwichtig van aard hoort te zijn, zegt Volker. „Als je samen met een vriend een onderneming begint, moet je het opeens over geld hebben. En: doe jij evenveel als ik, zijn we net zo goed? Zulke dingen maken het lastig.”

Lees ookBevriend zijn met je collega’s – is dat een goed idee?

Vriendschap beschermen

Volker meent dat het belangrijk is om vriendschappelijk met je collega’s om te gaan, maar ook dat je idealiter afstand bewaart. Volker: „Op die manier kun je het mooi balanceren. Zulke kennissen of verre vrienden zijn belangrijk voor je netwerk, daar deel je ook speciale momenten mee.” Ze bevestigt dat wetenschappelijk onderzoek laat zien dat sociale relaties tussen collega’s het werkplezier en de productiviteit vergroten, maar daar hoef je volgens haar geen goede vrienden voor te zijn. „Vergelijk het met de relatie die je met de buren hebt: je noemt ze niet zo snel vrienden, maar doet wel je best om de relatie goed te houden.”

Nelson is van mening dat het feit dat je collega’s bent je niet hoeft te weerhouden een mooie vriendschap te ontwikkelen. „Maar bij zo’n relatie horen wel verantwoordelijkheden, zoals in staat zijn om met elkaar over moeilijke dingen te praten.” Volgens de vriendschapskenner is de sleutel voor succes om vooraf met elkaar het gesprek aan te gaan en niet pas als er een probleem opduikt. Nelson: „Als je werkvriend promotie maakt en opeens je leidinggevende wordt, bedenk dan samen: hoe beschermen we onze vriendschap en zorgen we tegelijkertijd dat we effectief samenwerken? Zulke gesprekken kunnen een relatie juist versterken.”

De Amerikaanse benadrukt dat het prima kan werken, ondanks het feit dat het soms misschien ongemakkelijk en verwarrend is. Volker voegt daar aan toe: „Als het lukt, kan het prachtig zijn, maar de kans dat het faalt is ook reëel. En als dat gebeurt, kan het meteen dubbel verkeerd gaan: dat het bedrijf op de fles gaat en de vriendschap stuk is. Op de werkvloer kun je elkaar ook niet zo makkelijk een tijdje niet zien. Dus de vraag is of je dat risico durft te nemen.”

Opnieuw samen

Verrassend genoeg werken Tessel van der Lugt en Anne Pleun van Eijsden inmiddels weer samen. „Ik was een tijd onwijs teleurgesteld, omdat ik voor de crisis uitzicht had op een vast contract en ik op zoek was naar een koophuis”, vertelt Van der Lugt. „Het was dus even schakelen, maar achteraf gezien heb ik Anne Pleun die steun ook niet geboden toen ze het nodig had. Terwijl de situatie voor haar net zo heftig was.” Na een afkoelingsperiode van een paar maanden praatten de twee de onenigheid uit en gingen ze weer door als vrienden. Niet veel later krabbelde het bedrijf weer op en was er ruimte voor extra werknemers. Van der Lugt: „‘Ken jij nog een verkoper’, vroeg Anne Pleun. Niet veel later viel het kwartje: dat moet ik gewoon doen. Ik sta nog steeds achter de missie van het bedrijf en we hebben allebei hetzelfde doel voor ogen, daarom werkt het – opnieuw – zo goed. Eigenlijk hebben we de draad gewoon weer opgepakt. Het voelt vertrouwd.”