In het Friese Burum botst het 5G-netwerk met schepen in nood

Satellietschotels In het Friese Burum moeten schotelantennes die noodsignalen van schepen opvangen wijken voor het 5G-netwerk. Satellietprovider Inmarsat spant een rechtszaak aan tegen het nieuwe frequentieplan. „We zijn ondergesneeuwd.”

De schotelantennes van Inmarsat in Burum hebben verbinding met twee satellieten die noodmeldingen van schepen in de Atlantische en Indische Oceaan doorgeven. Het mobiele netwerk zit deze noodmeldingen straks in de weg, door uitbreiding van de 5G-frequenties.
De schotelantennes van Inmarsat in Burum hebben verbinding met twee satellieten die noodmeldingen van schepen in de Atlantische en Indische Oceaan doorgeven. Het mobiele netwerk zit deze noodmeldingen straks in de weg, door uitbreiding van de 5G-frequenties. Foto Kees van de Veen

Burt Sytsma (55) heeft ze zien komen: de indrukwekkende satellietantennes naast Burum. Sytsma, geboren in Californië en op zijn vierde verhuisd naar Friesland, werkt al twintig jaar als beveiliger van het schotelpark.

Voor hij de toegangspoort opent geeft hij graag een lesje satellietgeschiedenis: „Deze locatie is in 1973 geopend door koningin Juliana. De PTT – voorloper van KPN – zag Burum als een geschikte plek om grote antennes te plaatsen voor telefoonverkeer met de VS. Het is hier rustig, met minder elektromagnetische storing dan in de buurt van de stad.”

Het landschap rondom Burum is nog even weids als in 1973. Maar in de ether wordt het krap. De nieuwe radiofrequenties die de zendmasten van het mobiele netwerk mogen gebruiken en de bestaande satellietcommunicatie zitten elkaar in de weg. Dat merken ook de inlichtingendiensten AIVD en MIVD, die vanuit Burum straks niet meer tientallen satellieten boven de evenaar kunnen afluisteren en dus gaan verhuizen. De buurman op hetzelfde terrein, Inmarsat, wacht hetzelfde lot.

Het Friese schotelpark, eigendom van het Britse telecombedrijf Inmarsat, moet volgens het nationale ‘frequentieplan’ van het ministerie van Economische Zaken wijken voor het mobiele netwerk.

5G werkt vanaf september 2022 ook op 3,5 GHz. Deze frequentieband gebruikt Inmarsat onder meer om noodsignalen op te vangen van scheepsverkeer op de Indische en Atlantische oceaan. Inmarsat stapt naar de rechter, in de hoop het nieuwe bestemmingsplan uit te stellen. Donderdag behandelt de bestuursrechter deze zaak.

Lees ook: Stilte graag, de geheime dienst wil afluisteren

Het systeem dat Inmarsat onderhoudt heet GMDSS, oftewel ‘Global Maritime Distress and Safety System’. Grote schepen moeten zo’n systeem aan boord hebben. „In totaal zijn 160.000 noodterminals [noodsystemen] op GMDSS aangesloten”, vertelt Gerard Luursema, directeur van Inmarsat Nederland. „Dit netwerk redt mensenlevens, overal ter wereld. We krijgen hier zo’n vijf alarmmeldingen per dag binnen die we doorsturen naar de kustwacht in de buurt van zo’n schip.”

Inmarsat levert GMDSS ‘gratis’ aan de scheep- en luchtvaart, naast commerciële satellietdiensten. De rechtszaak gaat niet over de commerciële diensten, benadrukt Luursema. „We hebben Burum nodig omdat het netwerk voor noodsignalen redundant moet zijn. Volgens onze verplichting aan IMSO, de internationale maritieme satellietorganisatie, hebben we voor elke satelliet twee antennelocaties nodig om de verbinding te garanderen met de satellieten. Als er een keer een mechanisch defect is of een aardbeving bij een van de schotels, dan moeten de nood- en veiligheidsdiensten blijven werken.”

Inmarsat volgt satellieten vanuit Burum en vanuit Italië. In Italië speelt het probleem met de botsende 5G-frequenties niet: de schotels kijken vanaf de rand van een vallei schuin naar boven naar de satellieten die op 36.000 kilometer hoogte in een baan rond de aarde zweven. In het vlakke Nederlandse landschap is een botsing tussen GMDSS en de nieuwe 5G-frequenties onvermijdelijk.

De noodmeldingen van bijvoorbeeld schepen gaan naar de controlekamer, hier in beeld, waar Gerard Luursema de aanwijsstok hanteert.

Foto Kees van de Veen

Rijbanen voor data

Radiosignalen zijn, als een onzichtbare snelweg, verdeeld in rijbanen (‘blokken’ van radiospectrum) die gegevens vervoeren over een verzameling frequenties. De rijbanen worden via licenties verdeeld. Rond de 3,5 GHz – een bandbreedte die het Nederlandse 5G-net aanmerkelijk sneller zal maken – veilt de Nederlandse overheid 300 MHz aan frequenties, verdeeld over meerdere blokken. Het is de verwachting dat drie mobiele providers uiteindelijk elk ongeveer 100 MHz verwerven. Daarnaast is er nog eens 100 MHz gereserveerd voor lokale 5G-toepassingen, op bedrijventerreinen of tijdelijke evenementen. Luursema: „We hebben voorgesteld om dat op ons af te stemmen. Dat kan prima samen.”

Het ministerie van Economische Zaken wil de verdeling echter niet wijzigen.

Gerard Luursema leidt rond over het schotelpark. Het Inmarsat-gedeelte is met een hek afgesloten van het terrein van het ministerie van Defensie, waar de schotels van de veiligheidsdiensten staan. De grootste antenne, met een diameter van ruim dertig meter, is nog een erfenis uit het PTT-tijdperk. Sindsdien werden de antennes kleiner en handzamer, „net als je telefoon”.

Bij Defensie krijgen de schotels net hun jaarlijkse schoonmaakbeurt. Bij Inmarsat laten ze de groene aanslag gewoon zitten. Luursema: „Het ziet er misschien wat morsig uit, maar het werkt prima.”

Lees ook: Sneller 5G-netwerk al in 2022 beschikbaar

Inmarsat had geen eigen vergunning voor 3,5 GHz maar profiteerde voor de ontvangst van de eigen satellieten van de absolute stilte in de ether die het afluisterstation bij de buren bedong. Die ‘bescherming’ verdwijnt per 1 september 2022. Het ministerie van Defensie heeft een oplossing gevonden en verhuist. Waarnaartoe, dat blijft geheim. Ook Luursema weet het niet. „Het zijn goede buren hoor, we barbecueën wel eens samen. Maar dan hebben we het niet over het werk.”

Inmarsat zou best met Defensie mee willen verhuizen, zegt Luursema. „De staatssecretaris had ons kunnen meenemen op die reis. Maar dat is niet gebeurd.” Hij verwijst naar demissionair staatsssecretaris Mona Keijzer (Economische Zaken en Klimaat, CDA), die over het frequentieplan gaat.

Ondergesneeuwd door de buurman

Zag Inmarsat de problemen niet eerder aankomen? De voorbereidingen voor de frequentieveiling zijn in volle gang en dat de 3,5 GHz-band voor 5G bestemd is, is al jaren bekend.

Luursema, die al op het schotelpark werkte toen het nog eigendom van KPN was, is er altijd vanuit gegaan dat ‘cöexistentie’ van het schotelpark met 5G mogelijk was. „De experts noemen het lastig, maar het kan”, aldus Luursema. In het TNO-rapport dat hij aanhaalt zijn experts echter ook „pessimistisch over de praktische haalbaarheid”.

Staatssecretaris Keijzer is volgens Luursema wel van toon veranderd. „Eerst was het onmogelijk dat we hier zouden blijven – inmiddels gebruikt ze de term ‘onwenselijk’.”

Inmarsat voelt zich „ondergesneeuwd” door het getouwtrek tussen het ministerie van Economische Zaken en Defensie over het afluisterstation. „Onze antennes lijken er op, maar de toepassing is anders.”

Om de communicatie af te luisteren van tientallen satellieten is radiostilte nodig rondom de 3,5 GHz. Inmarsat is minder veeleisend omdat het bedrijf precies weet om welk signaal het gaat. Vanuit Burum 75 kilometer naar het zuiden – de kijkrichting van de antennes – is volgens Luursema een frequentieblok van 100 MHz nodig om schepen in nood te blijven ‘horen’.

Dan zit je al snel ter hoogte van het Drentse Meppel. Het kan, denkt de Inmarsat-directeur. Hij verwijst naar een „charmante oplossing” uit Duitsland. Daar passen mobiele providers rondom schotelparken de frequenties op hun zendmasten aan om ruimte vrij te maken voor de GMDSS-signalen.

Eén telecomprovider maakt plaats voor de satellieten, de andere twee beloven te ‘roamen’, oftewel hun frequenties te delen. Voor netwerkaanbieders zijn frequenties een kostbaar goed, toch wil Luurserma graag met providers overleggen over zulke aanpassingen.

Vitale diensten

Inmarsat staat niet alleen in het protest tegen het frequentieplan. Er is steun van de Koninklijke Vereniging van Nederlandse reders en vorige week stuurde satellietorganisatie IMSO een oproep aan de staatssecretaris om de „vitale diensten” niet in gevaar te brengen.

Het ministerie van Economische Zaken wil een compensatie bieden voor de verhuiskosten – nieuwe antennes plaatsen kost miljoenen. Zet Inmarsat de hakken in het zand om er een hogere vergoeding uit te slepen? Luursema ontkent dat: „Zelfs al zouden we volledig gecompenseerd worden, dan moeten we de tijd krijgen om een locatie te vinden.”

Inmarsat zocht nieuwe locaties in landen zoals Oostenrijk en Zwitserland. Tot nu toe zonder succes. Luursema: „De Europese Commissie eist van lidstaten dat ze de 3,5 GHz band beschikbaar maken voor 5G. Landen mogen wel bestaande gebruikers als schotelparken beschermen. Als we ons in een ander land zouden vestigen, zijn we daar een nieuwkomer, geen bestaande gebruiker. Dus krijgen we daar geen licentie.”

Uiteindelijk zal nieuwe satelliettechnologie, die van andere frequenties gebruikmaakt, de problemen oplossen. Maar dat werkt niet op de geostationaire satellieten waarop de antennes in Burum gericht zijn. Die zijn de ruimte ingeschoten met een levensduur van vijftien tot twintig jaar. Ze hangen nog tien jaar op hun plek, op 36.000 kilometer boven de aarde. Dat hoopt Inmarsat met de rechtszaak bereiken: genoeg tijd om de bestaande satellieten te blijven gebruiken, „totdat hun brandstof op is”.

Foto Kees van de Veen