Recensie

Recensie Film

Veelomvattend portret van muzikant en componist Frank Zappa

Documentaire In de film ‘Zappa’ is de roemruchte muzikant, componist en activist Frank Zappa gids in zijn eigen veelbewogen geschiedenis.

Weduwe Gail Zappa gaf filmmaker Alex Winter toegang tot het archief van haar man, muzikant Frank Zappa.
Weduwe Gail Zappa gaf filmmaker Alex Winter toegang tot het archief van haar man, muzikant Frank Zappa.

Popmuzikant Frank Zappa – witte trui, knotje met rood elastiekje – speelt in Praag, 1991. In een sportarena waar de Fluwelen Revolutie wordt gevierd, is hij onthaald als muzikale god. Hij is er een ‘symbool van vrijheid’. Sterker: president Václav Havel ziet in hem zelfs een ideale minister van Cultuur. Daar steekt het Amerikaanse ministerie van Buitenlandse Zaken een stokje voor.

„Dit is de eerste keer in drie jaar dat ik een reden heb om gitaar te spelen”, zegt Frank Zappa tegen het publiek. In 1988 ging hij voor het laatst met een rockband op tournee. „Probeer je land uniek te houden”, geeft hij mee en steekt zijn brandende sigaret in de hals van zijn gitaar om zijn instrument te kunnen stemmen.

Het zijn de laatste opnames van een gitaar spelende Frank Zappa. Hij overlijdt in december 1993. De popmuzikant, componist, humorist en politiek activist met onconventionele songs vol sociaal en politiek commentaar wordt maar 52 als gevolg van prostaatkanker. Als maniakale workaholic bleef hij moderne muziek tussen rock, jazz en klassiek componeren tot het einde. Zappa maakte 62 albums, na zijn dood verschenen er nog 53.

In de film Zappa van filmmaker Alex Winter is de roemruchte muzikant gids in zijn eigen veelbewogen geschiedenis. Doordat weduwe Gail Zappa voor haar dood toegang bood tot het archief van haar man kan Winter veel tonen. Op oude beelden geeft Zappa zelf een rondleiding: van de originele mastertapes van albums als Joe’s Garage (1979), Sheik Yerbouti (1979) en The Man from Utopia (1983) tot thuisopnames met Eric Clapton. Kelderjams. Incomplete albums. Interviews. En een hele afdeling thuisvideo’s – Zappa hield van editen – die al beginnen bij de trouwerij van zijn ouders in 1939, tot zijn eigen jeugd in de jaren vijftig. Het is materiaal van „grote weelde”, aldus Winter. Eigenlijk hoefde hij ‘alleen nog maar’ interviews met ingewijden – Zappa’s vrouw en muzikale vrienden – toe te voegen voor een vertelling die „zowel intiem als episch” kon worden, dacht Winter zo.

Erfgenamentwist

De twee uur durende film, die bol staat van bewondering, is beslist veelomvattend. Op dit belangrijke punt na: geen van zijn vier kinderen komt aan het woord. En dat is geen wonder. De erfgenamentwist verdeelt het gezin sinds het overlijden van moeder Gail in 2015. Vooral de strijd tussen zonen Dweezil en Ahmet over de naam Zappa en het commerciële gebruik ervan is hoog opgelopen.

Ahmet, die de film Zappa mede-produceerde, leidt de Zappa Family Trust. Hij was ook verantwoordelijk voor de tour die zijn overleden vader in 2019 als hologram maakte. Dat zijn broer Dweezil onder de naam Zappa tours doet waarin hij zijn vaders muziek met precisie reproduceert, vecht Ahmet al jaren aan. Op het affiche staat nu ‘50 Years of Frank: Dweezil Zappa plays whatever the fuck he wants’.

Goed, niets daarvan dus in de film. En ook de Zappa-zussen, actrice Moon en de jongste, kunstenares Diva, doen niet mee. Moon wordt enkel vermeld bij de plotse (en Franks enige commerciële) hit ‘Valley Girl’, die ze met haar vader scoorde.

Maar in deze chronologische, gedetailleerde vertelling over Zappa’s leven blijft alles in volle harmonie. Beginnend bij Franks jeugd, die breed wordt uitgemeten. Van het met gifmaskers bezaaide ouderlijk huis – zijn vader werkt eerst bij een bedrijf in Maryland dat giftig gas produceert – de verhuizing naar een gat in Californië en hoe hij als tiener in de ban raakt van muziek. Het progressieve album Ionisation – atonaal, intuïtief, nieuwe klankcombinaties met sirenes – van Edgard Varèse was precies zo tegendraads en vreemd dat hij onmiddellijk verkocht is. Van zwarte rhythm & blues kopieert hij zijn gitaaraanslag.

Gevangenis

Als twintiger, hij verdient zijn brood inmiddels als filmcomponist en produceert enkele films, vliegt Zappa een half jaar de bak in als hij in het conservatieve plaatsje Cucamonga wordt ‘betrapt’ op het maken van een wel heel vrije ‘seksfilm’. Het maakt grote indruk op hem en vormt achteraf zijn anti-autoritaire verzet.

In zijn muziek verbindt de autodidact vele werelden. Hij wil oorspronkelijke muziek: absurd, theatraal tegendraads. Tussen 1964 en 1975 daagt hij de bandleden van zijn Mothers of Invention flink uit: ze moeten op geheugen spelen, zijn choreografie volgen, noten spelen waarvan ze niet wisten dat ze die in zich hadden.

Frank Zappa op drums met zijn eerste band, beeld uit de documentaire ‘Zappa’.

Zappa was veeleisend, vertellen bandleden. Maar er was humor. En hij schreef maar door: mooie stukken die als niets anders klonken. Felle absurdistische albumcovers geven het gevoel bij een alternatieve beweging te horen. De briljante gekte op album Freak Out (1966) moest wel onder invloed gemaakt zijn, is de overtuiging. Maar Zappa heeft niets met drugs, zijn hoofd zit overvol. Muzikale zielsverwanten als John Lennon lijken dat te begrijpen.

Getrainde apen

Wat wil deze man?, moet publiek steeds denken. En zo dieselt de documentaire voort. Steeds weer komt aan de orde hoe Zappa een man is van tegenstrijdigheden. Koud, niet persoonlijk betrokken, hij noemt zijn muzikanten eens „getrainde apen”, met dat sardonische lachje. Maar er zijn ook menselijke momenten, zegt percussioniste Ruth Underwood. En hij was zeer loyaal naar mensen.

Ook zijn bepaald niet monogame levensstijl is een onderwerp. Zijn vrouw heeft het maar te nemen, Zappa wil „gewoon veel seks”, zegt hij in een interview. Gail leert „er niet meer over te beginnen”. Wel komt ‘de familieman’ steeds graag thuis. Weinig geloofwaardig, maar het is gek genoeg een van de meest persoonlijke episodes in de film, die verder een duikvlucht is in Zappa’s artistieke brein.

Steeds diept regisseur Winter muziekfeiten op. Zappa’s hang naar artistieke flexibiliteit, zijn eindeloze juridische strijd tegen de in zijn ogen „onmuzikale” platenindustrie. Zappa’s uiteindelijke wens in dit wijdlopige, fascinerende portret blijkt eigenlijk simpel: goede optredens en goede opnames van alles wat hij componeert. Zappa was een slaaf aan zijn innerlijke oor, concludeert gitarist Steve Vai. Het waren de beperkingen van anderen – muziek moet wel uitvoerbaar zijn bijvoorbeeld – die hem in de weg zaten.