Reportage

Een zwarte schimmel kost in India honderden levens: ‘Gevaarlijker dan corona’

Ziekenhuis Nagpur Een zeer dodelijke schimmelinfectie heeft in India in korte tijd honderden levens gekost. NRC liep een dag mee met dokter Shailesh Kothalkar. „We doen er alles aan om de ogen te redden.”

MRI-scan van een patiënt met zwarte schimmel
MRI-scan van een patiënt met zwarte schimmel Foto Eva Oude Elferink

11.15 uur Operatiekamer 6

Knak. Het is maar een klein stukje bot, een millimeter hooguit, maar het geluid snijdt als een kogel door de stille operatiekamer. Zonder op te kijken laat Shailesh Kothalkar (51) het stukje in de gehandschoende hand van de arts naast hem vallen, als een dans waarvan ze de choreografie kunnen dromen. Knak.

Zo ernstig als deze meneer heeft hij ze niet veel getroffen, zegt Kothalkar als hij zich van het gat in het groene laken keert. Dat wil wat zeggen. De afgelopen weken zag de kno-arts van Seven Star, een privaat ziekenhuis in de Indiase stad Nagpur, allerlei gradaties van verwoesting. Bijholtes en gehemelten zo aangetast door een agressieve schimmel, dat het weefsel van binnen grauw kleurde en tanden als uit het niets loslieten.

„We doen er alles aan om de ogen te redden”, zegt Kothalkar, „maar soms is het te laat.”

Nauwelijks bekomen van een verwoestende coronagolf is India in de ban van een nieuwe epidemie.

Patiënt met zwarte schimmel die is opgenomen in het Seven Star, een privaat ziekenhuis in de Indiase stad Nagpur.

Foto Eva Oude Elferink

In het land stierven in korte tijd zeker tweeduizend Indiërs aan mucormycose, ofwel ‘zwarte schimmel’, een zeldzame infectie. Velen waren net hersteld of herstellende van corona. Artsen vrezen dat niet alleen het ongebreidelde gebruik van medicijnen tegen Covid-19 de schimmeluitbraak veroorzaakte, maar mogelijk ook complicaties door het coronavirus zelf.

Een van de zwaarst getroffen deelstaten met meer dan zesduizend infectiegevallen is Maharashtra, waar ziekenhuizen als Seven Star worden overstroomd door patiënten die ze voorheen nauwelijks zagen. Deze dans is nu al weken zijn leven, vertelt Kothalkar in de operatiekamer. Hij maakt dagen van 18 tot soms wel 20 uur, die hij draait op zwarte koffie. „Van eten wordt mijn lichaam slaperig.” En voor slapen is geen tijd.

Vroeger, zegt de arts, behandelde hij misschien één, hooguit twee mucorgevallen per jaar. Die ochtend hebben Kothalkar en zijn collega’s al twee operaties erop zitten, later die dag staan er nog vier gepland. Tussendoor een marathon van enkele tientallen endoscopieën om nieuwe patiënten te screenen of degenen die hij reeds opereerde te controleren.

Lees ook: Hoe de tweede coronagolf het Indiase platteland overspoelde

De laatste dagen doet hij vooral „revisies”, vertelt Kothalkar. In lekentaal: hij probeert te redden wat nog te redden valt. „We zien nu veel mensen van het platteland die in lokale ziekenhuizen zijn behandeld. Daar ontbreekt het vaak aan expertise en de juiste middelen, waardoor de schimmel niet helemaal wordt verwijderd en meer schade kan aanrichten.”

Bij de 65-jarige patiënt die voor hem ligt, zijn iele armen onder het groene laken zichtbaar, ging het precies zo. Toen hij bij Kothalkar aankwam, was zijn rechteroog gezwollen en de huid al zwart. In het ziekenhuis waar ze hem hadden geopereerd, zo’n 300 kilometer van Nagpur, hadden ze een geïnfecteerd stuk bot gemist. Nu maakt Kothalkar de wond schoon waar voorheen diens oog en gehemelte zaten. „Anders had hij het niet overleefd.”

Zo dodelijk is mucormycose. De schimmel verspreidt zich razendsnel via de neus richting de ogen en uiteindelijk de hersenen, waarbij de bloedtoevoer stopt naar weefsel dat het onderweg aanvreet. Sporen van de schimmel komen overal voor – in de aarde, de lucht – en zijn in principe niet schadelijk. Maar ze worden potentieel gevaarlijk als mensen een verzwakt immuunsysteem hebben, bijvoorbeeld door zware medicijnen, of bij diabetes.

In India creëerde de coronapandemie in zekere zin een perfect storm, stelt Manish Munjal, kno-arts in een van de grootste openbare ziekenhuizen in Delhi. Het land telde al ruim 77 miljoen diabetespatiënten, alleen in China zijn dat er meer. En toen kwam de tweede golf.

„Anders dan vorig jaar werden nu veel meer mensen ernstig ziek. Dat leidde tot paniek, want ziekenhuizen raakten overweldigd”, zegt de arts. Volgens Munjal begonnen artsen onder druk vroeg en in te hoge doseringen zware middelen als steroïden voor te schrijven, in de hoop dat patiënten minder snel op de intensive care zouden terechtkomen. „Maar die medicijnen onderdrukken ook het immuunsysteem en verhogen bloedsuikers.”

Dat nam niet weg dat tot voor kort zelfs op de ‘covidhomecare’-lijst van de Indiase Raad voor Medisch Onderzoek (ICMR) „een lage dosis steroïden” stond voor zieken in thuisquarantaine als hun symptomen „meer dan zeven dagen” aanhielden. Officieel alleen op advies van de dokter, maar ook zonder konden wanhopige familieleden zonder veel moeite terecht bij de apotheker op de hoek (in de meest recente lijst is dit aangepast).

Het gevolg, zegt Munjal, is dat coronapatiënten verhoogde bloedsuikers kregen, zonder dat iemand dit in de gaten hield. En de zwarte schimmel zo kon toeslaan.

Lees ook: De Indiase premier Modi laat zijn gezicht liever even niet zien

13.35 uur Intensive care

Met een verpleegster in zijn kielzog wandelt Kothalkar op crocs door de intensive care, langs bed 113, waar de 65-jarige man nu aan draden ligt, een dik verband over de rechterzijde van zijn hoofd. Even verder, in bed 109, zijn lotgenoot. „De enige andere bij wie we zo’n ingrijpende operatie moesten doen”, knikt Kothalker. Ook hier: rechteroog, gehemelte, kaaksinus. Allemaal weg. Zijn bovenlip nog gezwollen door de operatie.

Patiënt 109, een advocaat, is nog jong. 38 jaar, brede schouders en lange benen die tot het einde van het bed reiken. Kothalkar: „Hij sportte iedere dag.” Er is nog een verschil met de oudere man. Anders dan hij had de advocaat geen diabetes. Tot hij niet zo lang geleden corona opliep. „Nu is hij ineens diabeticus.” En hij niet alleen, zegt de arts. „40 procent van mijn mucorpatiënten heeft diabetes ontwikkeld, nádat ze corona kregen.”

Steroïden zijn volgens Kothalker niet de enige boosdoener.

„De ‘delta’-variant die hier rondgaat, beschadigt de alvleesklier, die de insuline in je lijf reguleert. We zien dat dit diabetes opwekt bij mensen die dat nog niet hadden.” Een fenomeen dat zich niet beperkt tot Seven Star, noch India, noch deze variant. Onder meer in het Verenigd Koninkrijk buigen wetenschappers zich al sinds vorige zomer over de vraag of het coronavirus een rol speelt bij de plotse stijging in diabetespatiënten daar.

De zwarte schimmel duikt inmiddels ook op in buurlanden Nepal en Bangladesh. In Nepal vielen onlangs twee doden.

Ineens werd de rechterkant van zijn gezicht gevoelloos. Ramesh Badwayk, een 36-jarige werknemer van een bouwbedrijf, zit in kleermakerszit op zijn bed en drukt op zijn wang. Alleen zijn linkeroog kijkt op, het rechter zit dicht. „Door de medicijnen.” Badwayak had geluk, ze waren er vroeg bij. Zijn zicht krijgt hij terug, vertelt hij, net als het gevoel in zijn wang. „De dokter zegt dat dit wel een paar maanden kan duren.”

Zijn zorgen zijn anders. Badwayak is verzekerd, vrij uniek in India, maar hij is slechts voor 500.000 roepies (5.600 euro) gedekt. Dat is-ie al lang voorbij. Alleen het speciale antischimmelmedicijn dat hij dagelijks moet krijgen kost hem rond de 35.000 roepies per dag. „Kan ik een tweede verzekering afsluiten?”, vraagt hij bezorgd aan de zuster. Zijn familie helpt hem, vertelt Badwayak. Maar ook zij zijn bijna door hun reserves heen.

Buiten op de gang schudt de zuster haar hoofd. „Mucormycose is gevaarlijker dan corona, maar veel mensen kunnen de behandeling niet betalen.” Vooral dat ene medicijn, waar nu ook nog eens een groot tekort aan is. „De meeste patiënten die we nu zien zijn arm”, zegt ze. „Ze komen pas heel laat, omdat ze de symptomen niet kenden of hoopten dat het zou overgaan. Daardoor wordt het nog moeilijker hen te redden.”

20.55 uur Artsenhok

In het verder lege artsenhok slaakt dokter Kothalkar een diepe zucht. Zijn mondkapje legt hij naast zich op de nepleren bank, zijn ronde gezicht en borstelige snor plots zichtbaar. „Het minst leuke deel van mijn werk”, grapt de arts, gebogen over het zoveelste dossier dat hij met balpen invult. Van de schaaltjes die voor hem op tafel wachten, pakt hij een inmiddels koude samosa. Zijn eerste maaltijd die dag. Nog één operatie te gaan.

„Het is een uitputtingsslag”, zegt Kothalkar. Zijn gezin heeft hij sinds maart nauwelijks gezien. Nog een maand of twee, drie, gokt-ie, dan zal de rust wederkeren. Dat wil zeggen, als de coronacijfers blijven dalen. „Tot die tijd houden de patiënten die weer naar buiten lopen me op de been.”

Maar nu eerst: koffie.

Correctie (16 juni 2021): De MRI-scan op de foto bij dit artikel werd aanvankelijk per abuis een röntgenfoto genoemd. Dat is aangepast.