Coronabeleid in gevangenissen knelt

Vastzitten in pandemie In gevangenissen is het coronabeleid voor gedetineerden nog net zo streng als aan het begin van de pandemie. Zo moet de hele afdeling in quarantaine als één persoon besmet is. Terwijl bewakers soms geen mondkapje dragen, waar ze dat wel zouden moeten.

Gedetineerden klagen over streng quarantainebeleid van gevangenissen. Op de foto: de Karelskamp in Almelo (in 2019, komt niet in het verhaal voor).
Gedetineerden klagen over streng quarantainebeleid van gevangenissen. Op de foto: de Karelskamp in Almelo (in 2019, komt niet in het verhaal voor). Foto’'s Dieuwertje Bravenboer

Al een jaar en drie maanden heeft Angelique Levels (52) haar man niet kunnen aanraken. Hij is gedetineerde in de gevangenis van Nieuwegein. Als ze hem ziet, dan zit er een glazen wand tussen hen in. Ze spreekt hem via een telefoon. „Het is net als in een Amerikaanse film, maar dan zonder de oranje gevangenispakken”, zegt Levels. „Je relatie moet erg sterk zijn om dit te overleven.”

Terwijl de samenleving snel versoepelt, is het coronabeleid in de Nederlandse gevangenissen nog bijna net zo streng als aan het begin van de coronacrisis. Tegelijkertijd hapert dat beleid op verschillende vlakken. Dat zeggen oud-gevangenisdirecteur Frans Douw, voorzitter Jeroen Soeteman van de Nederlandse Vereniging van Strafrechtadvocaten (NVSA), en Marion van de Laar van Bonjo, de belangenvereniging voor gedetineerden.

Gedetineerden klagen onder meer over het quarantainebeleid. De gevangenissen zijn verdeeld in afdelingen en als er één persoon besmet is, moet de hele afdeling in quarantaine. Tot nu toe zijn er 997 gedetineerden besmet (geweest. In totaal zitten er jaarlijks zo’n 30.000 mensen in de gevangenis.

„Als gedetineerden in quarantaine zitten, moeten ze volgens de coronaregels van de DJI [Dienst Justitiële Inrichtingen] individueel gelucht worden, waardoor iedereen maar heel kort kan luchten”, legt oud-gevangenisdirecteur Douw uit. Hij zet zich met zijn Stichting Herstel en Terugkeer in voor de reïntegratie van ex-gedetineerden. Wekelijks spreekt Douw zo’n twintig (ex-)gedetineerden en ‘achterblijvers’ – partners, familieleden en vrienden van gedetineerden. „Waarom denkt de DJI niet creatief na? Gedetineerden kunnen toch prima op anderhalve meter afstand van elkaar op de luchtplaats staan?”

Een andere klacht betreft gevangenisbewaarders die, om onduidelijke redenen, geen mondkapje dragen als ze geen anderhalve meter afstand kunnen houden, zegt Van de Laar van Bonjo. „Het virus komt de gevangenissen binnen via het personeel. Gedetineerden vinden het daarom heel vervelend als personeel geen mondkapje draagt.” Van de Laar wordt door zo’n dertig tot veertig gedetineerden per week gebeld, van wie zo’n 90 procent belt om te klagen over de coronamaatregelen.

Jeroen Soeteman herkent de klachten over de mondkapjes. Hij komt regelmatig in gevangenissen om zijn cliënten te bezoeken. „Zeker de helft van de keren zie ik dat bewaarders geen mondkapje dragen als dat wel nodig is”, zegt hij.

Mondkapjesverbod

Tot in januari gold er voor gedetineerden juist een mondkapjesverbod. Ook daar was onvrede over. „De DJI heeft zo’n elf maanden lang gevangenen verboden om een mondkapje te dragen, met als reden dat het personeel hun gemoedstoestand anders niet kon inschatten. Dat zou gevaarlijk kunnen zijn”, zegt Douw. „Maar er zijn weinig gevangenen die echt gevaarlijk kunnen zijn, bijvoorbeeld die met een psychische stoornis.”

Het mondkapjesverbod voor gedetineerden werd in januari opgeheven, nadat vragen in de Tweede Kamer waren gesteld en gedetineerden van de PI in Heerhugowaard aangifte hadden gedaan tegen hun gevangenisdirecteur. Ze hielden hem verantwoordelijk voor de corona-uitbraken in de gevangenis.

En dan is er nog het beleid omtrent nieuwe gevangenen. Die moeten bij binnenkomst conform de coronaregels eerst acht dagen in quarantaine. Volgens Douw lukt dat soms niet, vanwege een gebrek aan ruimte. Douw: „Bovendien moet volgens de regels goed in de gaten gehouden worden of zo’n nieuwe gedetineerde coronaklachten ontwikkelt in die periode. Daar is niet genoeg personeel voor. Er is al een onderbezetting in de Nederlandse gevangenissen. En door de corona-uitbraak is die alleen maar groter geworden.”

Beperkt bezoek

De bezoekmogelijkheden in de gevangenissen zijn door corona nog altijd zeer beperkt. Ouder-kinddagen, waarbij gevangenen iets leuks kunnen doen met hun kinderen, zijn nog niet in alle gevangenissen mogelijk vanwege het besmettingsgevaar. Ook bezoek zonder toezicht is, om diezelfde reden, nog niet mogelijk. Bij bezoek zonder toezicht kunnen gevangenen seksueel contact hebben. Regulier bezoek is wel mogelijk, maar dan zit er een plexiglaswand tussen de gedetineerden en hun visite.

Angelique Levels heeft weleens aan het personeel van de Penitentaire Inrichting (PI) Nieuwegein voorgesteld om coronasneltesten in te zetten om de bezoekmogelijkheden te verruimen. „Het personeel vond het een goed idee, maar ze durven het blijkbaar niet in een brief naar de DJI te zetten.”

„De beperkte bezoekmogelijkheden hebben er ook voor gezorgd dat veel gedetineerden en hun gezinnen zich verder verwijderd voelen van elkaar”, zegt Jeroen Soeteman van de NVSA. „En dan zie je dat het verwijt vanuit het gezin naar de gedetineerde – jij hebt iets verkeerds gedaan en daarvan zijn wij nu ook de dupe – groter wordt.” Oud-gevangenisdirecteur Douw: „Niet alleen de gedetineerde lijdt onder de beperkingen, maar de achterblijvers ook. Sommige zijn wanhopig. Laatst sprak ik de partner van een gedetineerde van de PI Vught. Ze moest huilen, omdat ze haar partner al zo lang niet had kunnen aanraken.”

Het coronabeleid in gevangenissen is in meer dan een jaar tijd wel op een paar punten aangepast. Zo werd naast de opheffing van het mondkapjesverbod beeldbellen mogelijk gemaakt – al klagen sommige gevangenen over haperende verbindingen. Ook kwam de reguliere bezoekmogelijkheid terug (achter plexiglas en met maximaal twee bezoekers) en zijn de ouder-kinddagen in een aantal gevangenissen weer geïntroduceerd.

Lees over het begin van de pandemie: Gevangenis is nu echt afgescheiden van de buitenwereld

Minimale verbeteringen

Volgens Douw vormen de veranderingen een minimale verbetering. „Er wordt nauwelijks geprotesteerd door de gevangenen, want de gevangenisdirecteur heeft alle macht”, zegt Soeteman. In april 2020 gebeurde dat wel, toen zo’n vijftig gedetineerden van de PI Lelystad weigerden terug naar hun cel te gaan. Gevangenispersoneel beëindigde het protest met pepperspray.

Ook contact leggen met de media wordt ontmoedigd, volgens Douw, overigens niet alleen in coronatijd. Hij kent verhalen van gedetineerden tegen wie wordt gezegd dat ze worden „overgeplaatst naar Verweggistan” als ze met de media praten. „Of er wordt bijvoorbeeld gedreigd met overplaatsing van Heerhugowaard naar Middelburg. Dat is natuurlijk heel vervelend als je familie en vrienden in Noord-Holland wonen.”

Mocht het aantal besmettingen weer toenemen, verwacht Soeteman niet dat de DJI dan voor een andere aanpak zal kiezen. „Je kan alleen maar leren van je fouten als je die inziet en erkent. En dat doet de DJI volgens mij niet.”

Angelique Levels probeert het intussen vol te houden zolang als het moet „Je kunt jezelf wel gek gaan maken, maar dat heeft toch totaal geen zin.”

Correctie (16 juni 2021): In dit artikel stond dat 997 gedetineerden besmet zijn (geweest) op een totaal van zo’n 10.000 gedetineerden. 10.000 is het aantal gedetineerden bij benadering op één meetmoment, maar opgeteld zitten er jaarlijks zo’n 30.000 mensen in de gevangenis. Dat is hierboven aangepast.