Alleen de ‘meest schofterige’ fraudeurs met coronasteun moeten vervolging vrezen

Coronasteunfraude Justitie ziet veel fraude met coronaregelingen, maar slechts een klein deel wordt vervolgd. Opsporingsinstanties willen vooral criminele bendes voor de rechter krijgen en nieuwe fraude voorkomen.

Illustratie Jet Peters

Fraudeurs voor de rechter slepen? Dat is niet de eerste prioriteit voor FIOD-rechercheurs die misbruik van coronasubsidies onderzoeken. Voor het opsporen en vervolgen van álle coronafraudeurs heeft de organisatie de tijd en de mensen ook niet. „Het is ondoenlijk om dit allemaal via het strafrecht te corrigeren”, zegt FIOD-directeur intelligence Edo Edens.

Hij steekt de energie van zijn organisatie liever in het voorkómen van fraude. Vooral door zijn kennis over de werkwijze van fraudeurs te delen met de overheidsinstanties die subsidies verstrekken. De FIOD hoopt zo nieuwe fraude te voorkomen. „Meehelpen de kraan dicht te draaien, is veel effectiever dan dweilen terwijl de kraan openstaat.”

Het is kenmerkend voor de manier waarop opsporingsinstanties – de FIOD en de Inspectie SZW, in overleg met het Openbaar Ministerie – de fraude met coronasubsidies sinds vorig jaar aanpakken. Zij doen vooral strafrechtelijk onderzoek naar de grootste fraude en de grootste criminelen, de georganiseerde bendes, die misbruik maken van het overheidsgeld. Een kleine minderheid van de signalen over mogelijke fraude leidt tot een strafzaak.

Dinsdag beschreef NRC hoe fraudeurs en criminele bendes misbruik maken van de coronasteunregelingen. Vooral de vastelastensubsidie TVL is populair onder fraudeurs. Kleine ondernemers met omzetverlies konden vorig jaar zomer maximaal 50.000 euro krijgen en nu zelfs 550.000 euro, voor een periode van drie maanden.

De officieren van justitie Nelleke Klip en Marjolein Verwiel, die zich bij het Openbaar Ministerie bezighouden met dit soort fraude, waren kritisch. Een frauduleuze TVL-aanvraag was tot begin dit jaar veel te makkelijk, vinden zij, omdat basale controles zoals een identiteitscheck ontbraken. „Helikoptergeld”, noemde Verwiel het. „Je hoeft maar te bukken en je hebt het.”

Wat doen uitvoeringsinstanties om fraude te voorkomen? En hoe sporen rechercheurs van de FIOD en de Inspectie SZW fraudeurs op?

Eén ding is duidelijk: de meeste fraudeurs zullen nooit voor de rechter verschijnen. Tot februari van dit jaar kreeg de Inspectie SZW 730 signalen van mogelijke fraude, vooral met de loonsubsidie NOW. Dat leidde tot 16 grote strafrechtelijke onderzoeken en 11 kleinere. Er zijn nog geen veroordelingen.

Bij de fiscale opsporingsdienst FIOD, die zich vooral richt op fraude met de TVL-regeling, komen veel meer signalen van fraude binnen. Alleen al de Financial Intelligence Unit, het overheidsmeldpunt voor ongebruikelijke financiële transacties, laat weten dat het 3.690 „verdacht verklaarde dossiers” heeft gedeeld met de FIOD, waarvan 1.770 te maken hebben met de TVL. Ook de politie heeft deze dossiers ontvangen. Tot veel zaken leidt dit niet. Exacte cijfers wil de FIOD niet delen, maar de dienst bevestigt dat het „tientallen” zaken bij het OM heeft aangedragen. En „niet honderden”.

Scherp kiezen

De FIOD en de Inspectie SZW kregen met het gesjoemel met coronaregelingen een extra taak erbij, maar niet meer personeel. De opsporingsdiensten hebben onvoldoende capaciteit om alle zaken te onderzoeken. „We moeten scherp kiezen wat we aanpakken”, zegt Joost van Slobbe, hoofd recherche van de Inspectie SZW.

De inspectie begon daarom met zogenoemde knock-and-talk-gesprekken. Die methode heeft zij afgekeken van de politie. Inspecteurs bezoeken indieners van een verdachte NOW-aanvraag dan onverwachts thuis. Daar kunnen echte fraudeurs tussen zitten, zegt Van Slobbe, maar ook ondernemers die opvallen doordat ze uit onwetendheid een fout hebben gemaakt. Bijna dertig van zulke bezoekjes legde de Inspectie af. „Het idee is om niet uitgebreid te bakkeleien met zo’n ondernemer, maar om die te waarschuwen: jouw aanvraag is ons opgevallen.”

Zo kreeg een jonge vrouw bezoek van de Inspectie. Zij had kort daarvoor een NOW-voorschot van 50.000 euro aangevraagd en dat geld na ontvangst overgemaakt naar haar privérekening. De bank vond dat verdacht en meldde het aan de Financial Intelligence Unit. Zo kwam de melding bij de Inspectie SZW terecht.

Je probeert de meest schofterige types eruit te halen

Nelleke Klip Officier van justitie

Aan de inspecteurs vertelde de vrouw, een winkeleigenaar, dat ze twijfelde of ze de lonen van haar personeel wel kon betalen. Op advies van haar accountant vroeg ze de NOW-subsidie aan, voor de zekerheid. Ze verplaatste het geld naar haar privérekening om het veilig te stellen, zegt ze, voor het geval ze het ooit moet terugbetalen.

Het verhaal klonk aannemelijk, vindt Van Slobbe. Na het bezoek stortte de vrouw, zoals de meeste mensen na een knock-and-talk-gesprek, het volledige subsidiebedrag terug naar uitkeringsinstantie UWV, die de NOW-regeling uitvoert. Van Slobbe: „Dit kost ons vrij weinig inspanning en heeft een groot effect”.

Bij grotere zaken, waar veel geld mee gemoeid is, of bekende criminelen bij betrokken zijn, werkt de aanpak niet, zegt Van Slobbe. „Je wilt zo iemand niet eerst persoonlijk waarschuwen om daarna te bedenken dat je diegene toch strafrechtelijk wilt vervolgen.”

‘Schofterige types eruit halen’

De opsporingsdiensten besteden hun tijd – in overleg met het OM – vooral aan zaken waarin het nog mogelijk lijkt om onterecht ontvangen subsidies terug te vorderen. Grotere zaken, waarin veel subsidiegeld is binnengehaald en notoire overtreders opduiken, krijgen voorrang. „Je probeert de meest schofterige types eruit te halen”, zegt officier van justitie Nelleke Klip.

Intussen worden de uitvoeringsinstanties – mede door informatie die zij van de opsporingsdiensten krijgen – steeds wijzer. Waar fraudeurs vorig jaar nog op andermans naam een frauduleuze TVL-aanvraag konden doen bij de Rijksdienst voor Ondernemend Nederland (RVO), is dat nu een stuk moeilijker. Sinds april dit jaar krijgt iedere TVL-aanvrager een grondige identiteitscheck. En sinds januari jongstleden controleert de RVO ook altijd vooraf of de omzetgegevens die een aanvrager invult over 2019 overeenkomen met de omzetcijfers die de Belastingdienst van dat bedrijf heeft.

Ook het RVO-systeem, dat iedere aanvraag automatisch beoordeelt op frauderisico’s, is flink verbeterd. Risicovolle aanvragen worden er vaker automatisch uitgevist en vervolgens handmatig gecontroleerd door RVO-medewerkers. Bij de eerste ronde van TVL-subsidie, vorig jaar zomer, gebeurde dat nog maar bij 18 procent van de aanvragen. In de derde aanvraagronde, begin dit jaar, bij een op de drie.

Drugsdealers willen NOW-steun

Uitkeringsinstantie UWV heeft afgelopen jaar geen grote gaten hoeven dichten, maar heeft vooral kleinere verbeteringen doorgevoerd. Dit komt mede doordat de aanvrager de totale loonsom, waar de NOW-subsidie op gebaseerd is, niet zelf invult. Het UWV kent de loonsom van alle werkgevers. De belangrijkste variabele die werkgevers zelf invullen, is het procentuele omzetverlies dat ze verwachten.

Opsporingsinstanties zien bij de NOW veel minder fraude dan bij de TVL. „Als je ziet hoeveel geld er is uitgekeerd, vind ik dat het nog meevalt”, zegt Van Slobbe van de Inspectie SZW, die vooral fraude met NOW-subsidies onderzoekt.

Soms merk je al met wat voor criminelen je van doen hebt aan het type advocaat

Joost van Slobbe Inspecteur SZW

De Inspectie SZW ziet onder de NOW-fraudeurs vooral „mensen die eerder ook al onder onze aandacht stonden”. Zoals bedrijven die als dekmantel dienen voor drugshandel. Van Slobbe: „Soms merk je al met wat voor criminelen je van doen hebt aan het type advocaat dat je aan de lijn krijgt – welk clientèle zij hebben.”

Gewone ondernemers die frauderen, ziet de Inspectie veel minder vaak. Al kunnen die signalen de komende maanden alsnog toenemen, zegt Van Slobbe. Het UWV is begonnen met de ‘vaststellingsfase’ van de eerste twee NOW-rondes, van het voorjaar en de zomer van 2020. Op basis van het werkelijke omzetverlies, wordt de definitieve subsidie berekend.

Voor ondernemers kan het verleidelijk zijn om hun omzet op papier te verlagen. Zo wordt de NOW-steun hoger. De Inspectie SZW heeft al signalen ontvangen van winkeliers en kappers die klanten contant lieten betalen, om die omzet buiten de boeken te houden.

In de vaststellingsfase worden onder de definitieve subsidieaanvragen nog eens controles uitgevoerd op foutjes en signalen van fraude, door ambtenaren van het ministerie van Sociale Zaken. Zij kunnen niet alle subsidies controleren, dus zij doen dit „risicogericht”. Een supermarkt met 100 procent omzetverlies zal er zeker uitgepikt worden.

Voor de ontvangers van grotere NOW-voorschotten – meer dan 20.000 euro – is er een extra check. Zij moeten hun definitieve omzet laten controleren door een boekhouder of administratiekantoor. Wie meer dan 100.000 euro heeft gekregen, heeft een accountantsverklaring nodig.

De Inspectie zal zich nog zeker drie jaar bezighouden met dit fraudefenomeen, verwacht Van Slobbe. „Wellicht ontdekken we nog dat we een paar briljante constructies gemist hebben.” Maar dat is onvermijdelijk, vindt hij. „We moeten niet denken dat we alles in de gaten kunnen hebben. Het is vooral belangrijk dat we de zwaarste gevallen voor de rechter brengen, en de lichtere gevallen laten weten: we houden je in de gaten.”