Geknevelde Grieken in grafveld leverden zwaar werk

Archeologie 2.500 jaar geleden werden zeventien Grieken met gebonden handen begraven. Bij leven leverden zij zwaar werk.

Tussen 2007 en 2012 werden in havenstad Phalerum 1.700 skeletten opgegraven. Bij sommige waren handen en voeten gebonden.
Tussen 2007 en 2012 werden in havenstad Phalerum 1.700 skeletten opgegraven. Bij sommige waren handen en voeten gebonden. Grieks ministerie van Cultuur en Sport

Waren het slaven, of gewoon arme sloebers die na een leven zwaar lichamelijk werk ter dood werden gebracht en vervolgens op oneervolle wijze zijn begraven? Het is nog onduidelijk, maar uit nieuw onderzoek blijkt in ieder geval dat een groep mensen die in de Archaïsche tijd (700-480 voor Christus) met gebonden handen en voeten ter aarde zijn besteld op een Atheens grafveld allemaal zware arbeid hadden verricht. Een team onderzoekers geleid door de Universiteit van Tübingen concludeerde dat met behulp van driedimensionale scans van de handen van 48 skeletten. Ze publiceerden hun bevindingen onlangs in het Journal of Archaeological Science.

De begraafplaats in kwestie ligt bij Phalerum, de belangrijkste haven van Athene in die tijd. Bij bouwwerkzaamheden zijn hier tussen 2012 en 2017 1.700 skeletten opgegraven. Sommige lagen in massagraven, andere waren individueel begraven, al dan niet voorzien van grafgoederen.

Eén groep skeletten trok meteen de aandacht van onderzoekers. Zij hadden gebonden handen en voeten en waren soms voorovergebogen begraven. Dit zou erop kunnen wijzen dat het hier om geëxecuteerde mensen gaat. Archeologen noemen ze daarom met een oud Grieks woord biaiothanatoi – zij die door geweld gestorven zijn. Volgens oude verhalen konden biaiothanatoi ook flink spoken.

3D-scanner

Om erachter te komen waarin deze op begraven individuen nog meer verschilden van de rest van de populatie van het grafveld, onderzocht het team archeologen met behulp van een 3D-scanner de handen van elf biaiothanatoi en 37 ‘gewoon’ bij Phalerum begraven mensen. Ze letten in het bijzonder op vijf plekken waar spieren aanhechten op de handbotten. Bij mensen die zware arbeid hebben verricht, is dat zien op deze plaatsen. De enthesis, de overgang tussen pees of ligamenten en het botweefsel, is dan dikker.

Uit de scans bleek dat alle elf vastgebonden mensen (allemaal mannen) zwaar werk met hun handen hadden gedaan. Vooral waar spieren zich aan de duim hechten was dat goed te zien. In een controlegroep van 37 hadden mensen ook met hun handen gewerkt, maar minder lang of hard. Bij deze individuen waren op de handen sporen te zien van wat de onderzoekers ‘manueel precisiewerk’ noemen.

Bij onderzoek aan de handen van moderne mensen waren de aanhechtingspatronen zoals die van deze biaiothanatoi te zien bij moderne bouwvakkers. Dat wil niet zeggen dat deze Atheners ook in de bouw werkten, merken de onderzoekers op. In het archaïsche en klassieke Athene waren ook landbouw, werk in steengroeven, zeevaart, oorlog en sport verbonden met zware arbeid. „Afgezien van oorlog en sport waren dit allemaal activiteiten van mensen met een lagere sociaal-economische status.”

De auteurs benadrukken dat dit onderzoek een pilot was. Vergaande conclusies over wie de biaiothanatoi waren, trekken ze niet. Met behulp van het in kaart brengen van genen en isotopenonderzoek aan tanden en botten zou achterhaald kunnen worden waar de geëxecuteerden vandaan kwamen.