Met Omtzigts vertrek komen de hoop én vrees van het CDA uit

Partijcrisis Over ‘onze Pieter’ had de CDA-top het al een tijdje niet meer. Maar dat hij uit zichzelf opstapte, zal de partij zo goed als zeker níét helpen.

CDA-Lijsttrekker Wopke Hoekstra tijdens het partijcongres in Eindhoven, januari van dit jaar.
CDA-Lijsttrekker Wopke Hoekstra tijdens het partijcongres in Eindhoven, januari van dit jaar. Foto Rob Engelaar/ANP

Het scenario waar de CDA-top op hoopte én voor vreesde, dat Pieter Omtzigt zelf uit de fractie zou stappen, kwam zaterdag uit. De partijtop zag het Tweede Kamerlid uit Enschede al heel lang als een bron van grote onrust. Maar de vraag is: wat zal zijn vertrek doen met de rest van het CDA: de Tweede Kamerfractie in Den Haag, de afdelingen in het land, de leden? Valt de partij uit elkaar?

Zondag riepen CDA-leden van de Stichting voor Sociale Christendemocratie het partijbestuur op zo snel mogelijk een partijcongres te organiseren. Zij willen „opheldering en verantwoording” van het bestuur. In de oproep staat: „Niets minder dan de toekomst van de christendemocratie in Nederland staat op het spel.”

Omtzigts officiële ziekmelding leidde de afgelopen weken nog tot zichtbare opluchting bij CDA-leider Wopke Hoekstra. Hij had opeens zijn handen vrij bij de formatie en met veel zelfvertrouwen stelde hij eisen: twee linkse partijen aan de onderhandelingstafel zag hij niet zitten. De formatie liep vooral daardoor vast, informateur Mariëtte Hamer kon niet anders dan om uitstel vragen.

Lees ook dit profiel van Pieter Omtzigt: Hij voelde zich nooit echt thuis in de CDA-fractie

Nu is alles anders. Het ziekteverlof van Omtzigt als afgesplitste CDA’er, dat nog tot in september duurt, zal als een dreigende wolk boven de formatie blijven hangen. Een direct gevolg is dat combinaties met Volt of JA21 niet meer mogelijk zijn: met de drie zetels van een van die twee partijen zouden VVD, D66 en CDA nét aan een meerderheid van 76 zetels in de Tweede Kamer zijn gekomen. Zonder Omtzigt: 75, en dus niet genoeg.

‘Lijst Pieter Omtzigt’

Wat staat de formerende partijen te wachten als na de zomer de Groep-Omtzigt in de Tweede Kamerbankjes plaatsneemt? Hoekstra zal zo goed als zeker nu al van al zijn fractieleden willen weten hoe ze zijn vertrek zien: willen ze met hem mee of blijven ze CDA’ers? Het is nauwelijks voor te stellen dat die Tweede Kamerleden nu al oprecht antwoord geven: als ze hun hoop openlijk vestigen op iets als de Lijst Pieter Omtzigt, die het weleens goed kan gaan doen in de peilingen, liggen ze er meteen uit – en komen ze onder zware druk te staan van hun collega’s.

Het lijkt logischer dat ze zich, als ze een overstap overwegen, nu nog niet uitspreken over een voorkeur of zeggen dat ze Hoekstra steunen. In september kan alles weer anders zijn.

Wat moet je dan als VVD en D66 met zo’n onzekere onderhandelingspartner? Hoeveel extra zetels aan steun moet je van ándere partijen bij elkaar zien te krijgen om als nieuwe coalitie een mogelijke ineenstorting van het CDA te kunnen opvangen?

Daar komt bij dat Omtzigt lang niet het enige probleem is van het CDA: ook de kwestie van Sywert van Lienden, die zich voordeed als weldoener en miljoenen verdiende aan een mondkapjesdeal met het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport hangt ook nog dreigend boven die partij. Wie in het CDA wist van die enorme winst? En wat is er met die kennis gedaan?

En er is de donatie van bijna 1 miljoen euro aan de partij, waar Omtzigt over schreef in zijn uitgelekte notitie aan de evaluatiecommissie die de verkiezingsnederlaag van het CDA onderzoekt. Omtzigt suggereerde dat drie sponsors met hun donatie invloed probeerden uit te oefenen op plannen van het CDA. Hoekstra hield de afgelopen dagen steeds vol dat er niets onoorbaars is gebeurd. Maar het CDA heeft tot nu toe ook niet prijs willen geven wie die sponsoren waren.

Sluimerende onvrede

Het vertrek van Omtzigt brengt ook een al langer sluimerende onvrede naar boven. CDA’ers en afdelingen door het hele land maken zich al een tijdje zorgen over het gebrek aan een inhoudelijk CDA-verhaal: waar staan de christendemocraten nog voor? En al volgend voorjaar zijn er gemeenteraadsverkiezingen. Voor de partijtop is de onrust in afdelingen ook om een andere reden belangrijk, en die speelde mee bij hun vrees voor Omtzigts vertrek: hoeveel leden en afdelingen zullen zich nu ook afsplitsen? Omtzigt liet dit weekend weten dat hij nog nadenkt over zijn politieke toekomst. Als hij een eigen partij begint, lijkt de kans groot dat afdelingen zich bij hem aansluiten.

Lees ook: Vertrek Omtzigt laat CDA in grote onzekerheid achter

Het maandenlange conflict tussen Omtzigt en de kring rond Hoekstra werd door sommige afdelingen gezien als het bewijs dat een kleine groep in en rond het partijbestuur, ook politiek assistenten en adviseurs van bewindslieden, vooral druk is met beeldvorming en dus veel te weinig met problemen in het land. De afgelopen weken viel op dat in de CDA-top de toon over Omtzigt veranderde.

In de tijd dat hij veel in het nieuws was door de gefotografeerde notitie uit de verkenning, met de zin ‘functie elders’, werd hij door Hoekstra zo vaak mogelijk „onze Pieter” genoemd. Die woorden vallen al een tijdje niet meer. Van CDA-prominenten was de afgelopen weken vooral te horen hoe ziek Omtzigt is. Achter de schermen werd gezegd dat het om veel meer ging dan oververmoeidheid.

Voor Omtzigt en zijn medestanders zal het zijn overgekomen als dé manier om hem voor het CDA onschadelijk te maken.

Lees ook: De belangrijkste bezwaren uit de vernietigende CDA-notitie van Omtzigt