Analyse

Vertrek Omtzigt laat CDA in grote onzekerheid achter

Partijconflict De relatie tussen Kamerlid Pieter Omtzigt en de partijtop van het CDA was altijd stroef. Zijn vasthoudendheid in onder meer de Toeslagenaffaire zorgde voor spanningen in de coalitie. Maar bij kiezers is hij razend populair.

Pieter Omtzigt namens het CDA tijdens een verkiezingsdebat in februari 2021, in aanloop naar de Tweede Kamerverkiezingen.
Pieter Omtzigt namens het CDA tijdens een verkiezingsdebat in februari 2021, in aanloop naar de Tweede Kamerverkiezingen. Foto Bart Maat/ANP

Het proces dat in het CDA verzoening had moeten brengen eindigt juist met een breuk. Tweede Kamerlid Pieter Omtzigt besloot zaterdag zijn lidmaatschap van de partij op te zeggen, nadat afgelopen donderdag het stuk uitlekte dat hij aan de commissie-Spies had geschreven. Deze commissie onderzoekt de verkiezingsnederlaag en de rommelig verlopen lijsttrekkersverkiezing, met als doel lessen te trekken en de partij weer te verenigen.

Maar daarvoor is het te laat. Het stuk van Omtzigt, een 76 pagina’s tellende aanklacht tegen zijn behandeling in het CDA, is „helaas op onbekende wijze gelekt naar de media”, schreef Omtzigt zaterdag op Twitter. „Nu een deel van dit stuk en mijn scherpe visie op straat ligt, is het voor mij nog moeilijker geworden om binnen het CDA te blijven functioneren. Dat is jammer maar wel overduidelijk.” [De volledige tekst van Omtzigts verklaring staat onderaan dit artikel.]

Lees ook: De belangrijkste bezwaren uit de vernietigende CDA-notitie van Omtzigt

Omtzigt schrijft dat hij „met pijn in het hart” partijvoorzitter Marnix van Rij heeft laten weten zijn lidmaatschap op te zeggen. Omtzigt, die momenteel overspannen thuis zit, zegt dat het „zijn intentie” is om terug te keren als zelfstandig Kamerlid, maar dat hij eerst tijd neemt om verder te herstellen.

Omtzigt kreeg bij de verkiezingen van afgelopen maart ruim 340.000 voorkeurstemmen, de meeste van alle Kamerleden die geen lijsttrekker waren, en in aantal stemmen goed voor vijf zetels.

Stroeve relatie

De breuk tussen Omtzigt en het CDA leek al langer onvermijdelijk. In de donderdag gelekte notitie beschrijft Omtzigt, Kamerlid sinds 2003, dat hij zich de afgelopen jaren niet gewaardeerd, geïsoleerd en soms „ronduit onveilig” voelde binnen het CDA. Hij stelt ook op „onheuse wijze” te zijn gepasseerd toen minister van Volksgezondheid Hugo de Jonge eind vorig jaar besloot om toch geen lijsttrekker te worden. Niet Omtzigt, die de lijsttrekkersverkiezing nipt had verloren, maar Wopke Hoekstra werd door het partijbestuur gevraagd de partij te gaan leiden.

Dat de CDA-top niet voor Omtzigt koos was niet verrassend. De relatie tussen de partijtop en het populaire Kamerlid was altijd stroef, Omtzigt werd als een lastige einzelgänger gezien. In 2012 kwam hij op een onverkiesbare 39ste plaats van de kandidatenlijst terecht, maar werd hij met voorkeurstemmen alsnog gekozen. Na een publicatie in NRC moest hij tot zijn woede eind 2017 het woordvoerderschap over de vliegramp met de MH17 neerleggen van toenmalig fractieleider Sybrand Buma.

In de jaren daarna zou Omtzigt zich volledig vastbijten in de Toeslagenaffaire en met een spervuur aan Kamervragen het kabinet met daarin zijn eigen CDA aan het wankelen brengen. De voor een coalitie-Kamerlid ongewoon kritische opstelling van Omtzigt leidde tot grote spanningen in het kabinet-Rutte III. In dit jaar geopenbaarde notulen van de ministerraad uit 2019 was te lezen dat CDA-ministers Hoekstra en De Jonge „veel tijd en energie” hadden gestoken „in het sensibiliseren van de heer Omtzigt, met overigens beperkt succes”. Rutte III trad in januari uiteindelijk af wegens de Toeslagenaffaire.

Functie elders

Daarmee waren de politieke problemen niet voorbij. Een week na de verkiezingen lekte via een gefotografeerde notitie van D66-verkenner Kajsa Ollongren uit dat VVD-leider Mark Rutte in de verkenning had gespeculeerd over een ‘functie elders’ voor het lastige Kamerlid. De formatie belandde in een grote vertrouwenscrisis, Rutte overleefde ternauwernood. Het CDA reageerde boos, maar ging toch weer met Rutte praten.

Omtzigt zat intussen sinds februari overspannen thuis en liet vorige maand weten langer rust te nemen. In een verklaring noemde hij de oorzaken: „Zowel een aantal plenaire Kamerdebatten die net iets te veel over mij gingen en niet over de zeer urgente problemen van Nederland.”

Nu de breuk tussen Omtzigt en het CDA definitief is, zijn de gevolgen voor de partij ongewis. Partijleider Hoekstra en voorzitter Van Rij lieten zaterdag weten „ontzettend teleurgesteld en geschrokken” te zijn dat Omtzigt vertrekt. „We kunnen niet anders dan zijn besluit respecteren maar hadden op een andere uitkomst gehoopt.”

Lees ook: De impasse in het CDA is compleet

Situatie binnen het CDA

Hoekstra was in de formatie de afgelopen maanden met de handen gebonden en is nu op papier van het ‘probleem-Omtzigt’ verlost. Toch is het maar de vraag of de rust in het CDA door het vertrek van Omtzigt snel terugkeert, of dat de partij juist uit elkaar zal vallen en aan de interne onrust ten onder gaat. De eerstvolgende verkiezingen, die voor de gemeenteraden, zijn al maart volgend jaar.

Omtzigt zelf zal zich de komende maanden op zijn politieke toekomst beraden. Zelfstandig verder gaan, met nog vier jaar tot nieuwe Tweede Kamerverkiezingen, is geen gemakkelijke opgave. Maar zomaar opgeven doet Omtzigt niet, twitterde hij zaterdag, „juist omdat veel mensen mij dat vertrouwen hebben gegeven”.