Niks van geweten, zeiden ze

Toeslagenaffaire Topambtenaren zouden al in 2017 hebben gehoord dat hun fraudeaanpak niet werkte. Over dat advies werd later gezwegen.

Als een matroesjkapop onthult de Toeslagenaffaire steeds iets nieuws – en elke keer meer van hetzelfde. Noodkreten werden gemist. Ingrijpen werd uitgesteld. Compensatie werd afgehouden. En uit nieuwe onthullingen van RTL Nieuws en Trouw doemt nóg een patroon op: informatie verzwijgen, steeds weer opnieuw.

Topambtenaren van de Belastingdienst wisten al veel langer dat hun fraudeaanpak in een intern advies gekraakt was dan ze publiekelijk toegaven, schreven RTL en Trouw vrijdag. Het advies, van juriste Sandra Palmen-Schlangen, concludeerde al in 2017 dat de overheid volkomen fout zat in de fraudejacht op een Eindhovens gastouderbureau. Die zaak vormde het prille begin van de Toeslagenaffaire, waarin inmiddels meer dan 27.000 gezinnen zich als gedupeerde hebben gemeld.

In een la verdwenen – of niet

Het oordeel van Palmen was mokerhard. De overheid had „laakbaar” gehandeld in de fraudezaak, schreef ze in haar advies, en de gedupeerden moesten gecompenseerd worden.

Maar er gebeurde niets met het memo van Palmen. Het dook weer op in oktober 2020, toen het kabinet het advies vrijgaf, na vragen van CDA-Kamerlid Pieter Omtzigt. De gevoeligste passages waren met witte lak weggestreept. De parlementaire ondervragingscommissie trommelde Palmen vervolgens op als getuige en liet haar de weggelakte passages zelf voorlezen.

De hoogste ambtenaren op het Toeslagendossier zeiden tijdens hun verhoren dat Palmens teksten hun niet bekend voorkwamen. Ze wisten er simpelweg niet van, zeiden ze.

Volgens de reconstructie van RTL en Trouw is dat een leugen. Begin juni 2019, toen op het ministerie duidelijk werd dat de Toeslagenaffaire een schandaal in wording was, ging het memo volop over de tong. Een ambtenaar zou zelfs tijdens een crisisberaad met Palmen hebben gebeld, die het prompt nog eens rondstuurde. Ook Jaap Uijlenbroek, de hoogste baas bij de Belastingdienst, en Manon Leijten, de hoogste baas bij Financiën, zouden er dagenlang over hebben gesproken en gemaild.

Had het in juni 2019 ook anders kunnen lopen? Dat is moeilijk te zeggen. Toenmalig staatssecretaris Menno Snel (D66) probeerde in die dagen al eens het kabinet over te halen om snel te compenseren, onthulde NRC, maar liep vast op andere ministers en de Landsadvocaat.

De Kamer bereidt al een parlementaire enquête voor. Daarbovenop wil een aantal parlementariërs nu weten of de Kamer tijdens de verhoren door de hoge ambtenaren is misleid. Uijlenbroek zei vrijdag in een reactie dat hij tijdens zijn verhoor „vanuit de herinnering” had geantwoord toen hij zei dat hij het memo niet kende.