Analyse

Waar komt SARS-CoV-2 vandaan? Internationaal groeit het ongeduld

Coronavirus G7-landen zouden tijdens hun top de WHO willen vragen om een nieuw, diepgravender onderzoek naar de oorsprong van de nieuwe infectieziekte.

Veiligheidspersoneel houdt de wacht buiten het Instituut voor Virologie in Wuhan, tijdens het bezoek van de delegatie van de Wereldgezondheidsorganisatie in februari.
Veiligheidspersoneel houdt de wacht buiten het Instituut voor Virologie in Wuhan, tijdens het bezoek van de delegatie van de Wereldgezondheidsorganisatie in februari. Foto Reuters/Thomas Peter

Nog altijd is niet bekend waar het virus SARS-CoV-2 vandaan komt. Internationaal groeit het ongeduld. Is het niet vreemd dat een antwoord op de vraag wat de bron is geweest zo lang uitblijft? Volgens een uitgelekte memo waarover The Guardian bericht, zullen de G7-landen tijdens de top in Groot-Brittannië de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) verzoeken om een nieuw, diepgravender onderzoek naar de oorsprong van de nieuwe infectieziekte die in december 2019 in Wuhan opdook.

Een WHO-commissie concludeerde dit voorjaar na een inventariserend onderzoek ter plaatse dat besmetting vanuit een wild dier het waarschijnlijkste scenario is, en dat ontsnapping uit een laboratorium als startpunt zeer onwaarschijnlijk is. WHO-voorman Tedros zei echter meteen na de presentatie van het rapport dat dit slechts het begin was van het onderzoek naar de bron en „dat wat de WHO betreft alle hypotheses op tafel blijven”.

Lees ook: Ontsnapte het virus uit een lab? Nee. En toch

De Amerikaanse president Joe Biden gaf eind mei zijn inlichtingendiensten opdracht om binnen negentig dagen alle beschikbare informatie te rapporteren over de oorsprong van het virus. Tegelijkertijd heeft hij China nog eens verzocht alle relevante informatie vrij te geven. Zo heeft China nooit toegang gegeven tot de laboratoriumjournaals.

Biden hoopt dat zijn rapportage uitsluitsel kan geven over of het virus een natuurlijke oorsprong heeft of dat het uit een laboratorium ontsnapt is. In dat laatste geval is het nog belangrijk om onderscheid te maken tussen de ontsnapping van een natuurlijk virus, of dat het gaat om een ontsnapt virus dat in het laboratorium bewerkt is en daardoor veel gevaarlijker is geworden.

Smoking gun

Speculaties over een opzettelijk kwaadaardig gemaakt virus doen al sinds het begin van de pandemie de ronde, maar zijn de laatste maand weer in alle hevigheid opgelaaid. Dat begon met een geruchtmakend artikel in The Bulletin of the Atomic Scienctists. Daarin vertelt de Amerikaanse Nobelprijswinnaar David Baltimore dat toen hij het genoom van SARS-CoV-2 zag, tegen zijn vrouw zei „dit is een smoking gun”.

Baltimore had het over een klein stukje in de genetische code van het spike-eiwit van het virus dat – hoe klein ook – cruciaal is voor de infectie van menselijke cellen. Het gaat om de zogeheten furin-splitsingsplaats, de plaats waar de spike van het virus door een enzym geactiveerd wordt, zodat het krachtig aan de ACE2-receptor kan binden en de cel kan enteren. De genetische informatie op deze essentiële plek ziet er in de ogen van Baltimore onnatuurlijk uit, omdat er naast elkaar twee dezelfde zeldzame codes voor het aminozuur arginine zitten. Dat kon haast geen toeval zijn.

Maar Baltimore moest hierop terug komen. Tegen de Los Angeles Times verklaarde hij deze week dat hij correct geciteerd was, maar dat hij zich te sterk heeft uitgedrukt. „Het wekte ten onrechte de indruk dat dit bewijst dat het virus gemanipuleerd is.” Baltimore had alleen maar willen zeggen dat er naast natuurlijke evolutie, andere verklaringen bestaan voor het ontstaan van dit virus. „Die verdienen ook een zorgvuldige beschouwing.”

In de nasleep van Baltimores ongenuanceerde opmerking, is er ook tumult ontstaan rond viroloog Kristian Andersen van het Scripps Research in La Jolla, in de VS. Andersen heeft in het openbaar altijd gezegd dat SARS-CoV-2 in zijn ogen zonder twijfel een natuurlijk virus is. Maar hij blijkt zich aan het begin van de pandemie wel degelijk zorgen te hebben gemaakt dat er aan het virus was gesleuteld.

Die onthulling kwam voort uit de openbaarmaking van de e-mail-correspondentie van Anthony Fauci, directeur van het Amerikaanse Nationaal Instituut voor Allergie en Infectieziekten, die journalist Jason Leopold via een beroep op de Freedom of Information Act opvroeg.

Andersen mailde op 31 januari 2020 aan Fauci dat hij en een aantal andere wetenschappers in het genetisch materiaal van SARS-CoV-2 „ongewone kenmerken” zagen. Hij sloot af met de opmerking dat ze er nog veel beter naar moesten kijken, „dus deze opinies kunnen nog altijd veranderen”,

En dat gebeurde kennelijk ook want twee weken later publiceerde Andersen met een aantal anderen een analyse waarin zij concludeerden dat SARS-CoV-2 „geen laboratoriumconstruct of een doelbewust gemanipuleerd virus is”. De aanvankelijke twijfel liet hij onbenoemd.

Geconfronteerd met die oude mail reageerde Andersen op Twitter dat het niet meer en niet minder dan „een duidelijk voorbeeld was van het wetenschappelijk proces”. Maar deze week verwijderde Andersen al zijn oude Twitterberichten en hief hij zijn account op. Dat heeft alleen nog maar meer achterdocht gezaaid.

Die achterdocht leidt af van de meest voor de hand liggende verklaringen, namelijk dat een natuurlijk virus, waarmee onder minder strikte veiligheidsprotocollen kan worden gewerkt, uit een laboratorium is ontsnapt. Of dat SARS-CoV-2 dezelfde route naar de mens aflegde als de twee andere gevaarlijke coronavirussen. Vanuit een vleermuis via een ander dier (een civetkat bij SARS en een dromedaris bij MERS).