Lam Wing-Kee in zijn boekhandel in Taipei, Taiwan, waar spandoeken te zien zijn met leuzen voor een vrij Hong Kong en Taiwan. Op Lams bril, zie linksonder, zitten resten rode verf: hij werd vorig jaar op straat besmeurd, en hij vermoedt dat China erachter zat.

Foto’s Billy H.C. Kwok

Interview

Taiwan is in gevaar, waarschuwt de vluchteling uit Hongkong

Van Hongkong naar Taiwan Lam Wing-Kee verkocht in Hongkong boeken die in China verboden waren. Twee jaar geleden vluchtte hij naar Taiwan, waar hij zijn winkel heropende. „De toekomst van Taiwan is nu ook mijn toekomst.”

Lam Wing-Kee schenkt thee in. Tung-Ting-thee, uit de Taiwanese bergen. „Héél duur”, zegt hij met een glimlach, „van vrienden gekregen”. Dat de 65-jarige boekhandelaar zichzelf zo’n luxe niet zou verschaffen, blijkt uit alles in zijn sober opgezette winkel in een kantoorgebouw in de Taiwanese hoofdstad Taipei. De ruimte op de tiende verdieping beslaat niet meer dan 35 vierkante meter, en doet ook dienst als appartement. Achter de toonbank staat Lams stapelbed.

Met zijn kopje thee in de hand gaat Lam voor naar zijn balkon en wijst hij op het bijna Hongkongse uitzicht: ook in Taipei prijken tussen de wolkenkrabbers de bergen. Anders dan in zijn vroegere winkel in Hongkong heeft hij hier ook een keuken, zegt Lam. Hij gebaart naar een stalen spoelbak in de hoek van het balkon. Erboven staan etenswaren op twee wankele wandplankjes. De keuken neemt minder plek in beslag dan de boeken van Hannah Arendt, die hij binnen op een tafeltje heeft uitgestald.

De winkel in Taipei heet Causeway Bay Books, net als Lams eerdere winkel in Hongkong. Daar verkocht hij boeken die in de rest van China verboden waren: dubieuze roddelboekjes over corrupte politici, Chinese romans over de Tiananmenprotesten, doorwrochte geschiedwerken over de Culturele Revolutie. Voor Chinese toeristen was de winkel een van de topattracties van Hongkong.

In 2015 sloot de winkel, nadat Lam en zijn vier collega’s een voor een „werden verdwenen”, zoals men het in China noemt. Lam verdween tijdens een bezoek aan zijn vriendin in de Chinese stad Shenzhen. Toen Lam na acht maanden weer opdook in Hongkong, waagde hij een moedige stap: hij vertelde in een persconferentie dat hij zonder proces door de Chinese politie was vastgehouden en tot een schuldbekentenis was gedwongen.

In 2019 vertrok Lam uit Hongkong. Dat jaar werd een nieuwe uitleveringswet tussen China en Hongkong aangekondigd, waardoor Lam ook in Hongkong opgepakt zou kunnen worden voor de verkoop van in China verboden boeken. Lam: „Het was geen moeilijke beslissing. Ik had simpelweg geen keus.”

De uitleveringswet zou er door hevige protesten nooit komen, maar in 2020 werd een Nationale Veiligheidswet doorgevoerd die nog veel ingrijpender is. Deze wet stelt activiteiten die China’s nationale veiligheid ondermijnen wereldwijd strafbaar. Hieronder valt bijvoorbeeld ook het oproepen tot Hongkongse onafhankelijkheid. De wet leidde ertoe dat de democratische oppositie in Hongkong massaal werd opgepakt, en luidde het einde van de miljoenenprotesten in.

Lam koestert geen enkele hoop meer voor zijn thuisstad. „Over een paar jaar zal Hongkong eenzelfde soort Chinese stad als Beijing zijn.” Maar laat er geen misverstand over bestaan, zegt Lam: „Ik heb de stad opgegeven, maar niet de Hongkongers. Dat stukje grond is niet belangrijk. Hongkong is nooit een land geweest. De Hongkongers, die zijn pas belangrijk.”

Foto Billy H.C. Kwok

Presidentiële post-it

Meer dan 19.000 Hongkongers migreerden sinds 2019 al naar Taiwan. Als het aan Lam lag, zouden alle Hongkongers naar Taiwan komen, waar hij zich veilig voelt. Vorig jaar gaf de Taiwanese president Tsai Ing-wen hem haar steun letterlijk op een briefje. Lam loopt naar de ingang van de winkel, en toont trots de presidentiële tekst op het gele post-it- plakkertje. „Een vrij Taiwan steunt de vrijheid van Hongkong”, staat erop. „Ik zie het als steun voor mij als Hongkonger en voor de andere Hongkongers”, zegt Lam. „Ze bedoelde dat we ons samen zullen verzetten. Taiwan en Hongkong kennen eenzelfde verzet tegen de Chinese Communistische Partij. Nu Hongkong onder Chinees bewind is gekomen, zet ik dat verzet vanuit mijn winkel hier voort.”

Taiwan vormt een onafhankelijk bestuurde democratie, maar China ziet Taiwan als een afvallige provincie, die op den duur met het moederland ‘herenigd’ dient te worden. Een Chinese invasie van Taiwan kan al voor 2027 plaatsvinden, zo waarschuwde de Amerikaanse topmilitair Phil Davidson in maart. De afgelopen twee jaar doorkruisten Chinese oorlogsvliegtuigen honderden malen het Taiwanese luchtruim. Voor 2019 deden ze dat in twee decennia niet één keer.

Lees ook: Spanningen rondom Taiwan lopen op, ‘China bereidt zich al sinds 1999 voor op oorlog’

Ook voor Lam is de dreiging van China tot in Taiwan voelbaar, erkent hij. Ruim een jaar geleden, daags voor de heropening van zijn boekwinkel in Taipei, werd hij op straat door gemaskerde mannen van top tot teen met rode verf besmeurd. Lam denkt dat de Chinese overheid erachter zat. Maar hij wuift hij het weg als een knullige poging tot intimidatie. De mannen die hem aanvielen, hadden meer te vrezen dan hijzelf, merkt Lam fijntjes op. Ze zijn inmiddels alle drie tot een celstraf veroordeeld. Wie goed kijkt, ziet dat er nog altijd verfsporen op Lams brilmontuur zitten. „Het stelt niks voor”, zegt hij. „Ik heb het er niet eens afgewassen.”

Steunbetuigingen van klanten, waaronder een van de Taiwanese president Tsai Ing-wen.

Foto Billy H.C. Kwok

Leestip voor Taiwanezen

In Taiwan is de boekhandelaar net als in Hongkong een beroemdheid. Toen bekend werd dat hij zijn winkel in Taipei wilde heropenen, werd via crowdfunding in een dag het nodige bedrag binnengehaald. „Zonder de steun van de Taiwanezen was deze boekwinkel er niet gekomen.”

Geldzorgen heeft hij sindsdien niet meer. Ook niet nu door een lockdown de klanten wegblijven uit zijn winkel. „Als het moet, kan ik twee jaar dicht blijven. Maar ik wil snel weer open. Ook hier is een boekhandel als die van mij nodig”, vindt Lam. „Dit is een plek waar mensen kunnen samenkomen om te praten, om via boeken een beter begrip te ontwikkelen voor de problemen in Hongkong, China en Taiwan zelf.”

Hij pakt een boek dat prominent op de toonbank staat uitgestald: Een ijzig perspectief op de Chinese cultuur, van auteur Li Jie. Volgens Lam biedt het precies het soort cultuurhistorische analyse van China die volgens hem in Taiwan veel te weinig wordt gelezen. In China is het werk verboden. „Ik heb er 2.000 exemplaren van besteld”, vertelt hij enthousiast.


Vrienden in de cel

Een schuchtere jongeman verschijnt in de deuropening. „Een Hongkongse vriend”, stelt Lam hem voor. „We hebben elkaar hier in de winkel leren kennen.” De jongen nam vorig jaar nog geregeld deel aan de protesten in Hongkong. Maar een aantal van zijn vrienden is opgepakt en in augustus vluchtte hij halsoverkop naar Taiwan. De eerste maanden was hij erg depressief. Lam sprak hem dan moed in.

„Eigenlijk heb ik nog geluk gehad”, vertelt de jongen met lichte trillende stem. Een paar vrienden zitten inmiddels in de gevangenis. Hij is dertig jaar inmiddels, en besloot in Taiwan aan een nieuwe studie te beginnen. Een studievisum is vrij eenvoudig te regelen, terwijl er voor politiek vluchtelingen vanuit het Chinese vasteland geen goede wetgeving bestaat. Omdat hij niet weet of hij na zijn studie in Taiwan kan blijven, wil hij anoniem blijven.

Tegenwoordig komt hij vaak bij Lam op bezoek om over de situatie in Hongkong te praten. Iets wat hij met zijn Taiwanese studiegenoten niet doet. Bijna geen van hen weet dat hij niet daadwerkelijk voor zijn studie naar Taiwan is gekomen. „Als ze ernaar vragen wil ik best vertellen hoe het zit. Taiwanezen zijn wel nieuwsgierig naar de situatie in Hongkong, maar ze vragen niet echt door.”

Lam herkent dat wel. „De Taiwanezen zien de dreiging vanuit China wel, maar ze willen er niet graag aan denken of over praten.” Toch zouden Taiwanezen er goed aan doen zich in de geschiedenis van China te verdiepen, om te begrijpen wat president Xi Jinping met Taiwan van plan is, meent hij. „Tijdens de Qing-dynastie zorgde keizer Shunzi er eerst voor dat hij zijn rijk onder controle had. Vervolgens viel hij Xinjiang binnen. Mao Zedong bracht eerst het hele land onder communistisch bewind, en toen viel hij Tibet binnen.” Met die kennis zouden Taiwanezen ook het Chinese handelen in Hongkong moeten bezien, doceert Lam: „De volgende stap is Taiwan.”

Maar het hóéft met Taiwan niet hetzelfde af te lopen als met Hongkong, meent hij. Er zijn grote verschillen. Taiwan heeft wél een leger en wapens. Voor Lam is het vooral de vraag of Taiwanezen bereid zijn voor hun land te vechten, of dat ze liever vertrekken. Zelf wil Lam hoe dan ook in Taiwan blijven, en met zijn boekwinkel bijdragen aan het verzet.

In levensgevaar

Hoe hij de Taiwanese klant precies moet bereiken, is nog de vraag. In Hongkong waren Chinese toeristen als vanzelf nieuwsgierig naar zijn verboden waar. Maar Taiwanezen sluiten liever hun ogen voor de Chinese dreiging waar Lam voor waarschuwt. „De eerste maanden kwamen er veel klanten”, zegt hij. „Maar later nam het aantal af.” Zelfs in het weekend telt hij op een dag soms maar tien klanten. Zodra de lockdown voorbij is, wil Lam meer naar buiten treden, door evenementen te organiseren in zijn boekwinkel of deel te nemen aan boekenbeurzen op universiteiten.

„De toekomst van Taiwan is nu ook mijn toekomst”, zegt Lam. De vraag of hij bang is voor wat komen gaat, vindt hij niet relevant. Taiwan verkeert in levensgevaar, zo benadrukt hij. „En als je ziet dat iemand aan het verdrinken is, dan verdwijnt je eigen angst. Dan zal je als vanzelf de drenkeling willen redden”, zegt hij. „Zolang ik iets kan doen, zal ik dat doen.”

Animaties en kaarten: Midas van Son en Roos Liefting, studio NRC.