Strijd tussen Europa en armere WTO-landen om patenten vaccins

Wereldhandelsorganisatie Europa staat lijnrecht tegenover armere landen in de discussie over vaccins bij de WTO. Wat de VS precies willen, blijft onduidelijk.

Een oudere man krijgt een coronavaccin toegediend in Johannesburg. Zuid-Afrika loopt nog ver achter op Europa en de VS: men is hier nog bezig om 60-plussers te vaccineren.
Een oudere man krijgt een coronavaccin toegediend in Johannesburg. Zuid-Afrika loopt nog ver achter op Europa en de VS: men is hier nog bezig om 60-plussers te vaccineren. Foto Kim Ludbrook/ EPA

Het gebeurt niet vaak dat de Wereldhandelsorganisatie een petitie in ontvangst neemt met handtekeningen van Sharon Stone en George Clooney. De WTO, een organisatie aan het meer van Genève die hoofdzakelijk handelsgeschillen beslecht, is doorgaans geen club die beroemdheden in beroering brengt. Nu is dat anders. De WTO nam maandag een online petitie in ontvangst met een pleidooi om patenten op coronavaccins op te schorten, ondertekend door 2,7 miljoen mensen.

„We roepen u dringend op om toegang tot levensbeschermende Covid-19-vaccins, behandelingen en apparatuur beschikbaar te stellen voor iedereen in de wereld”, staat in de petitie, een initiatief van een alliantie van organisaties, waaronder Oxfam en Amnesty International. De overhandiging was strategisch gepland: één dag voor het overleg binnen de WTO over het tijdelijk buiten werking stellen van patenten op coronavaccins.

De discussie hierover heeft vaart gekregen sinds de Verenigde Staten begin mei opeens verklaarden bereid te zijn de patenten op te schorten. Als de patenten vervallen, kunnen de vaccins overal ter wereld worden gefabriceerd, wat het nijpende tekort in arme landen moet verhelpen.

Afrika ver achter met vaccins

In Afrika heeft slechts 2 procent van de bevolking tenminste één dosis van een coronavaccin ontvangen, in Azië 7 procent, tegen ruim 51 procent in de VS en ruim 43 procent in de Europese Unie, volgens de site Our World in Data.

Dat de patenten daadwerkelijk zullen worden opgeschort binnen de WTO wordt echter juist onwaarschijnlijker, zo bleek deze week. De realiteit in Genève is weerbarstig. Alle 164 WTO-lidstaten moeten akkoord gaan met een waiver (opschorting) en consensus is nog ver te zoeken.

Centraal in de discussies staat een voorstel van India en Zuid-Afrika, gesteund door een groep arme landen en ontwikkelingslanden, om de patenten minstens drie jaar buiten werking te stellen. Niet alleen op vaccins, maar ook op persoonlijke beschermingsmiddelen tegen Covid-19 en op diagnostiek.

Dit voorstel stuitte dinsdag en woensdag op verzet van de EU, het Verenigd Koninkrijk, Zwitserland en Zuid-Korea, die menen dat aantasting van de patenten de innovatie bij de vaccinontwikkeling zou schaden. De EU diende een tegenvoorstel in, dat draait om licenties. Met licenties zouden andere producenten de vaccins van bijvoorbeeld Pfizer en Janssen maken. De farmabedrijven zouden hun patenten behouden én een vergoeding voor de licentie krijgen. Als farmaceuten niet willen meewerken, wil de EU dwanglicenties inzetten.

Tweeslachtige houding VS

De VS, zeggen bronnen in Genève, spraken geen steun uit voor het Indiaas-Zuid-Afrikaanse voorstel, ondanks hun verklaring van begin mei. De enorme media-aandacht die de Amerikanen toen genereerden – daarvoor zaten de VS op de lijn van de EU – heeft nog niet geleid tot vurige Amerikaanse pleidooien bij de WTO voor het loslaten van de patenten. In plaats daarvan pleitte de Amerikaanse delegatie voor pragmatische oplossingen, zonder overigens het Europese tegenvoorstel te steunen.

Alle delegaties bij de WTO gingen wel akkoord met het openen van onderhandelingen over een gemeenschappelijke tekst over intellectueel eigendom rond Covid-19. Die moet er uiterlijk eind dit jaar liggen. Maar omdat er nu twee voorstellen liggen, die ver van elkaar liggen, is allerminst zeker of er een tekst zal komen waarin het woord waiver zal staan. Evenmin zal het voor de EU makkelijk zijn om brede steun voor haar standpunt te krijgen. Armere landen menen dat licenties in de praktijk niet werken – anders zouden ze nu al grootscheeps effectief worden toegepast.

Een meerderheid van het Europees Parlement stemde donderdag voor het loslaten van de patenten, maar de Europese Commissie en de lidstaten denken daar duidelijk anders over. Zij geven voorrang aan hun relatie met de Europese farmasector, die sterk hecht aan de patenten.

Of de Amerikanen écht happig zullen zijn op het tijdelijk schrappen van de patenten van ‘hun’ bedrijven als Pfizer en Moderna, valt nog te bezien. In plaats daarvan lijken Europa én de VS de slepende discussie in de WTO overbodig te willen maken, door te beloven heel veel vaccins aan de arme landen te leveren. De G7-landen zullen samen een miljard vaccins doneren, zei de Britse premier Boris Johnson vrijdag tijdens de G7-top die hij voorzat. Eerder deze week zegden de VS een half miljard vaccins toe. Samen met de EU wil BioNTech vaccins in Afrika gaan produceren, zo kondigde het bedrijf vrijdag aan. Mét behoud van de patenten.