Opinie

Londen is niet eens van plan zich aan de Brexit-afspraken te houden

In Europa

‘Groot-Brittannië heeft te lang een buitenlandpolitiek gevoerd voor een voorbije wereld.” Dat zegt een adviseur van de Britse premier Boris Johnson in The Atlantic. Peking en Moskou, gaat hij verder, tonen ons de grenzen van de rules-based order. Het VK kan geen behoudzuchtige macht meer zijn die naïef een systeem overeind houdt dat allang ter ziele is. „De wereld verandert razendsnel en we moeten alle zeilen bijzetten om snel mee te veranderen.”

Dit soort stukken is nuttig om te begrijpen waarom Londen de Brexit-afspraken over Noord-Ierland – het ‘Protocol’ waarover het heeft onderhandeld en dat het heeft getekend omdat het alle alternatieven erger vond – blijft schenden. Oftewel, waarom het getouwtrek om Brexit nu pas goed begint.

Wat hier clasht, zijn niet regels over de import van worstjes of gehakt of, zoals Brexit-minister David Frost schreef, „juridisch purisme” van een onbuigzaam Brussel. Nee: wat clasht, zijn twee wereldbeelden. Johnson gelooft dat de wereld chaotisch en onvoorspelbaar is. Hij is dol op chaos. Hoe hoger de golven, hoe lekkerder hij surft (het Atlantic-stuk heet The minister of Chaos). De EU is zijn tegenpool: die haat chaos. Zij is bedacht om de wereld door middel van afspraken – intern en met andere landen – wat voorspelbaarder te maken. Brussel verkleint golven. Londen vergroot ze.

De Britten hebben altijd geweten dat de afspraken over Noord-Ierland moeilijk waren. Om te voorkomen dat de EU-buitengrens tussen Ierland en Noord-Ierland werd getrokken – wat de Ierse vrede in gevaar zou brengen – besloten Londen en Brussel dat Noord-Ierland in de Europese interne markt en douane-unie zou blijven. De EU-buitengrens kwam in de Ierse zee te liggen, tussen het VK en Noord-Ierland. Wat dat betekende, is tot in de kleinste lettertjes uitonderhandeld. Britse bevoorrading van Noord-Ierse winkels moest aan strenge EU-voedselvoorschiften voldoen. Londen zou daarvoor zorgen. Met controles van alle paperassen voor de EU. Met inspecties. Met instructies aan winkeliers en truckers, zodat alles soepel kon verlopen. En, cruciaal: Londen zou de EU data sturen en op computersystemen binnenlaten, zodat Brussel op afstand kon beoordelen hoe dingen liepen.

De EU nam een groot risico: ze legde de bewaking van een buitengrens in handen van de Britten

Want de EU nam een groot risico: ze legde de bewaking van een buitengrens in handen van de Britten. In zijn boek La Grande Illusion waarschuwt oud-onderhandelaar Michel Barnier: „Om de gevolgen te ontlopen van een Brexit die zijzelf in gang zette, zal de Britse regering alles proberen om via de ramen terug te komen op de interne markt waarvan het de deur net achter zich heeft dichtgeslagen.” Dit is exact wat er gebeurt. Londen heeft winkels en transporteurs amper voorbereid. Het stuurt EU-douaniers geen data. Het kondigt eenzijdig overgangsregelingen af zodat Britse producten zonder controles of stempels in Noord-Ierse winkels belanden. Of in Ierse winkels – er is immers nergens controle.

Dit gebeurt opzettelijk. Raoul Ruparel, Europa-adviseur van Theresa May, schetste eind 2019 al in het parlement hoe voordelig het kan zijn om het Protocol te schenden. Brussel zal via dispuutresolutie en arbitrage gelijk halen, beaamde hij. Maar „een boete kan voordeliger zijn dan wat het bedrijven kost om het akkoord precies na te leven”. En hier is een andere prominente Tory, Gavin Barwell, oud-stafchef op Number Ten, deze week: „Geloven dat de Britse regering ‘de effecten van het Protocol heeft onderschat’ (…) is verleidelijk. Ik geloof er niets van. Ze wisten dat het een slechte deal was, maar gingen akkoord om Brexit te krijgen, met het idee om zich er later uit te wurmen.”

Dit wordt een long game. Wat wij kunnen doen? Precies wat we nu doen, hoor je in diverse hoofdsteden: één blijven, alert zijn, procedures volgen, fouten vermijden. Kortom, onze eigen wereld overeind houden – anders wordt het hier ook chaos.

Caroline de Gruyter schrijft wekelijks over politiek en Europa.