Voor de strijd om de wereldmacht moet je nu kijken naar de ‘Indo-Pacific’

Indo-Pacific als front tegen China Het politieke zwaartepunt van de wereld is verschoven. Het ligt in de Indische en de Stille Oceaan nu, de ‘Indo-Pacific’, die westerse en Aziatische democratieën samenbrengt in een machtsstrijd met een steeds assertiever China. „Project Indo-Pacific is het antwoord op een clear and present danger.

Nadat alle voorraden – van beans tot bullets – door heftrucks aan boord gebracht waren, moest ze wachten op hoogwater. Toen de trossen werden gelost was het al bijna avond. Majestueus schoof de HMS Queen Elizabeth op zaterdag 22 mei in de schemering langs de kade van Portsmouth naar zee.

Het nieuwe Britse vliegdekschip is de komende zeven maanden het hart van een vlootverband van negen schepen, met achttien hypermoderne F35B- gevechtsvliegtuigen en 3.700 man personeel van drie verschillende strijdkrachten. Het is een Britse operatie met Amerikaanse en Nederlandse assistentie. De torpedojager USS The Sullivans en het fregat Zr. Ms. Evertsen zullen de Queen Elizabeth op haar maidentrip beschermen.

De vloot vaart heen en weer naar Japan, doet onderweg veertig landen aan en er staan tientallen oefeningen op het programma, onder andere met de marine van India. Het gevoeligste deel van de reis komt als de route dwars door de Zuid-Chinese Zee voert, waar China zich steeds agressiever opstelt.

China schendt er talloze keren per jaar de territoriale wateren van andere landen in het gebied. China spuit er atollen op die een militaire functie krijgen en door de Amerikaanse marine als onzinkbare vliegdekschepen worden aangeduid. Rusland stuurde in 2014 onverwacht militairen zonder insignes naar Oost-Oekraïne, de little green men, in Aziatische wateren duiken al enige tijd blauwe vissersboten op met aan boord naar verluidt leden van een Chinese militie, de little blue men.

Lees ook Chinese vissers weten het zeker: ‘Die zee is altijd al van ons geweest’

India, China, Japan: de zeereis is het symbool van een geopolitieke verschuiving. Het politieke zwaartepunt van de wereld bevindt zich niet meer rond de Atlantische Oceaan, die de VS, Canada en West-Europa samenbond in een confrontatie met de Sovjet-Unie. Het nieuwe politieke zwaartepunt bevindt zich in de Indische en de Stille Oceaan.


Van India tot Polynesië

Sprak men vroeger over ‘de Oost’, nu spreekt men over de ‘Indo-Pacific’, een Amerikaanse term die doelt op het immense gebied van India tot de eilandengroep Frans Polynesië in de Stille Oceaan – wateren die westerse en Aziatische democratieën samenbrengen in een machtsstrijd met Xi Jinpings China.

In amper een jaar tijd is ‘Indo-Pacific’ uitgegroeid tot modewoord in de wandelgangen van de macht. In Washington, maar ook in Londen, Parijs, Berlijn en Brussel. Ook Nederland heeft sinds een paar maanden een Indo-Pacific-leidraad.

In de Indo-Pacific, luidt kort gezegd de redenering, moet de westerse welvaart in de toekomst veiliggesteld worden. In de Indo-Pacific moeten bovendien westerse waarden worden verdedigd.

Het is dé economische groeiregio van de wereld, maar ook de militaire uitgaven lopen er snel op. In 2009 was het gebied goed voor 20 procent van de mondiale militaire uitgaven. Inmiddels is dat 28 procent en het stijgt nog steeds.

In de Indo-Pacific komen China en de VS elkaar tegen. De grootmachten halen er banden aan met oude bondgenoten, en proberen nieuwe vriendschappen te sluiten, op zoek naar politiek gewicht en economisch gewin.

Ook de strijdkrachten van de grootmachten ontmoeten elkaar er. De Chinese marine is in twee decennia verviervoudigd en actief in wateren dicht bij huis. De VS hebben sinds het einde van de Tweede Wereldoorlog een deel van hun vloot in de regio, met militaire bases in Zuid-Korea, Japan en het Amerikaanse eiland Guam ten oosten van de Filippijnen. Terwijl China doet alsof het de Zuid-Chinese Zee bezit, vaart de VS er patrouilles om te onderstrepen dat vrije doorvaart en de afbakening van territoriale wateren per VN-verdrag zijn geregeld. Daarom vaart ook het westerse vlootverband met de HMS Queen Elizabeth door die wateren. Tegelijk lopen de spanningen over Taiwan op, waarvan Beijing vindt dat het eigenlijk bij China hoort.


Stabiliteit onder druk

„Het project Indo-Pacific”, zegt onderzoeker Cleo Paskal van Chatham House in Londen, „is in essentie de poging een antwoord te formuleren op een clear and present danger: de macht van China.”

Een steeds assertiever en agressiever China zet de stabiliteit in de regio onder druk, schetst Maaike Okano-Heijmans, Azië-expert van Instituut Clingendael. Militaire spanningen in de Zuid-Chinese Zee en het almaar oplopende conflict over Taiwan zijn een bedreiging voor de veiligheid én voor de maritieme routes waar ook Nederland van afhankelijk is.

China bedreigt ook de cyberveiligheid. Het doet alsof data aan de staat toebehoren, niet aan het individu, en zet nieuwe technologie in als gezichtsherkenning onder het mom van bewaking van de samenleving.

Westerse staten wenden vrijwel gelijktijdig de steven naar het oosten en zoeken toenadering tot de landen in de regio. Als je China als een dreiging ziet, worden India en Japan bijna vanzelf belangrijker.

Tijdens de Amerikaanse presidentsverkiezingen van 2016 bleek dat de Amerikaanse kiezer rijp was voor een hardere anti-Chinese koers. Amerikanen constateerden dat producten in warenhuizen steeds vaker uit China kwamen, terwijl de eigen industrie teloorging. Donald Trump snoof dat sentiment op en maakte van China een campagne-item. Sindsdien staat de Chinese dreiging bovenaan de westerse agenda.

Onder Trump werd ook de gangbare term voor de regio, Asia-Pacific, vervangen door Indo-Pacific. Dat is meer dan een woordenspel. Met Indo-Pacific ligt de nadruk sterker op de maritieme belangen én op een grotere rol voor India in de poging tegenwicht aan China te bieden. Landen die, zoals Nederland, de term overnemen, zien de regio als contragewicht voor China.


Democratische renaissance

Biden houdt ruimte voor samenwerking met China op het gebied van klimaat, maar stelt zich net als Trump hard op tegen de Chinese autocratie. Hij werft al maanden voor een verbond van democratische staten dat een halt moet toeroepen aan de opmars en brutaliteit van autocraten in Moskou en vooral Beijing. Zijn bezoek, deze week, aan Europa staat deels in het teken van die democratische renaissance en de Amerikaanse wens Europa in te lijven in de grote coalitie tegen China. Op de G7-top dit weekend, op de NAVO-top maandag en ook op de EU-VS-top dinsdag staat China op de agenda.

Biden probeert Europa deze week in te lijven in de grote coalitie tegen China

Biden werkt ook aan zijn anti-China-alliantie in Azië. Zijn allereerste multilaterale top als president was een vergadering van de ‘Quad’, het vierhoeksoverleg over veiligheid tussen VS, India, Japan en Australië. De landen maakten afspraken over nieuwe technologie, klimaat en vaccins. De Quad is een pril verbond van machtige landen met de expliciete bedoeling tegenwicht te bieden aan China en dat op den duur uitgebreid zou kunnen worden met het Verenigd Koninkrijk of Frankrijk.

Losgekoppeld van de EU wil premier Boris Johnson zich weer met meer enthousiasme op Azië richten. Frankrijk heeft bezittingen, strategische belangen en 1,6 miljoen onderdanen in het gebied. Parijs stuurt een eigen vliegdekschip die kant op en deed dit voorjaar marine-oefeningen in de buurt van Guam.

Maar loyaliteit aan de VS en afstand nemen van China is geen automatisme. Voor niemand. Paskal deed voor haar onderzoek zeven landen aan die zich oriënteren op de Indo-Pacific. In elke hoofdstad trof ze hetzelfde beeld. „De elite van bedrijfsleven en economie is behoedzaam omdat handel met China niet in gevaar mag komen, de veiligheidsexperts koersen op confrontatie.”

In de meeste hoofdsteden is nog ongewis welk belang uiteindelijk de doorslag zal geven. Neem het Verenigd Koninkrijk. Johnson duwde Huawei uit vrees voor spionage uit het Britse 5G-netwerk en stelde drie miljoen inwoners van Hongkong een speciaal Brits paspoort in het vooruitzicht toen China de democratie in de voormalige Britse kroonkolonie om zeep hielp. Dit weekend ontvangt hij de regeringsleiders van de G7-landen in Cornwall. Voor het door westerse landen gedomineerde beraad nodigde hij behalve Zuid-Afrika, ook Zuid-Korea, India en Australië uit. Japan is al lid.

Maar ook Johnson gaat er niet met gestrekt been in. De reis van de Queen Elizabeth is geen anti-China-reis, zei hij tijdens een bezoek aan het schip. „We zullen onze vrienden in China laten zien dat we hechten aan internationaal zeerecht, dat doen we met zelfvertrouwen, maar niet als confrontatie. We willen niemand tegen ons in het harnas jagen.”

Ook de Nederlandse strategie is niet uitgesproken anti-China, zegt Okano-Heijmans. „Wel probeert Nederland met de strategie te voorkomen dat China de enige grootmacht in de regio is. Het gaat om machtsevenwicht, het gaat er om de verhoudingen in balans te houden. Anders dan de VS gaan wij er niet van uit dat we China kunnen tegenhouden. Het gaat erom dat we een alternatief bieden.”

De Nederlandse strategie mag dan formeel niet uitgesproken anti-China zijn, je maakt er in Beijing ook geen vrienden mee. „Indo-Pacific is een politiek concept waar we eerst onze vingers niet aan wilden branden: we weten dat China het ziet als een manier om China tegen te werken.”

Duitsland is nog véél behoedzamer. Als de Queen Elizabeth met dekking van de Evertsen door de Zuid-Chinese Zee ploegt, heeft ook Berlijn een fregat in de regio. Maar de Bayern vaart in tegengestelde richting en brengt een beleefdheidsbezoek aan Shanghai.


Straf voor Canberra

De veertig landen die de vloot aandoet staan al jaren voor de vraag hoe ze met China moeten omgaan. Traditioneel voelden de landen in de buurt van China zich veilig bij de gedachte dat ze zowel met China als met de VS bevriend konden zijn. Een open lijn houden met Beijing, in de wetenschap dat de Zevende Vloot van de VS in de buurt is. Een keuze maken tussen twee supermachten was ondenkbaar.

De grotere landen in het gebied zijn nu wel bereid om een scherpere koers te varen. Australië is sinds kort in een regelrechte confrontatie met China verwikkeld. Kritiek op de Chinese aanpak van de pandemie kwam Canberra meteen op economische strafmaatregelen te staan. China belemmert de invoer van rundvlees, wijn, kreeft en graan uit Australië.

De Australische oud-premier Kevin Rudd riep de westerse wereld dan ook op om samen op trekken tegen China. „Als je meningsverschillen hebt met Beijing, zoals veel landen in de wereld op dit moment, is het veel beter om met anderen op te trekken dan het unilateraal uit te vechten, want als je alleen bent is het veel eenvoudiger voor China om je aan te pakken.”

In India sloeg de sfeer om na het grensconflict met China in de zomer van 2020 waarbij 20 Indiërs omkwamen. India antwoordde door tijdelijk geen investeringen uit China te accepteren, zuiniger te zijn met visa en door 59 Chinese apps te verbannen, waaronder TikTok. Maar, waarschuwt Paskal, daarmee is niet gezegd dat India zich voorgoed verbonden heeft aan de harde koers van Washington.

Tussen India en de Zuid-Chinese Zee meert het westerse vlootverband een weekje af in Sembawang, Singapore. De Zuidoost-Aziatische landen die, zoals Singapore, lid zijn van de regionale samenwerkingsorganisatie Asean, moeten al helemaal niets hebben van de Amerikaanse confrontatiekoers. Maar ze zien wel een overmacht tegenover zich, en zijn op zoek naar steun.

Okano-Heijmans: „De ASEAN wil geen keiharde confrontatie en vraagt zich daarom af of de Europese Unie een eigen weg zal gaan tussen China en de VS. Juist omdat ze confrontatie schuwen, juichen ze de aanwezigheid van de EU toe – mits deze vasthoudt aan een derde weg tussen de twee grootmachten.”

Uit opinieonderzoek in de regio blijkt overigens dat samenwerking met de EU zeer op prijs gesteld wordt. Uit een peiling van het Institute for Southeast Asian Studies bleek dat de EU vooral als bewaker van het internationaal recht hoge ogen gooit. „Er wordt daar echt wel iets van ons verwacht”, zegt Okano-Heijmans. Of het zo nuttig is dat Nederland daar regelmatig patrouille vaart, vraagt ze zich af. Maar eens solidariteit tonen kan geen kwaad. „Dat had eigenlijk al eerder moeten gebeuren.”


Keus voor China of de VS

In de hele wereld proberen landen dus te navigeren door een nieuwe geopolitieke orde die gekenmerkt wordt door de opmars van China. De toekomst van die orde wordt in de Indo-Pacific bepaald.

Europa zoekt een weg tussen de grootmachten. Niet kiezen tussen China en de VS, kan dat eigenlijk wel? Is balanceren tussen twee grootmachten sluwe politieke stuurmanskunst of het ontwijken van lastige vragen? Voor Paskal van Chatham House is het uiteindelijk de vraag hoe betrouwbaar of hoe gevaarlijk men China inschat.

„Het gaat om een geopolitiek geloofsartikel. Ik geloof dat de Communistische Partij van China doet waar ze zin in heeft. Concessies doen zal haar gedrag niet veranderen.” Volgens Paskal wil China in 2049, de honderdste verjaardag van de communistische overwinning, een machtig en welvarend land zijn, een project ook wel aangeduid als de nationale wedergeboorte. Om dat doel te bereiken is China volgens haar ook bereid internationale afspraken te schenden.

Anderen vinden dat kiezen tussen China en de VS onnodig en onmogelijk is. „Niemand gaat écht kiezen”, zei de Singaporese oud-diplomaat Bilahari Kausikan onlangs tijdens een debat van Chatham House. Daarvoor zijn volgens hem belangen te groot en is China te machtig. „Niemand wil de VS of China als vijand, niemand zal zich volledig en zonder terughoudendheid achter China of de VS scharen Dit wordt het tijdperk van de ambivalentie.”

Bekijk ook ons dossier: De macht van China

Animaties en kaarten: Midas van Son en Roos Liefting, studio NRC.