Analyse

De impasse in het CDA is compleet

Partijcultuur De notitie van Omtzigt brengt het toch al instabiele CDA verder aan het wankelen. Sinds de verkiezingen zijn de onrust, teleurstelling en boosheid in de partij gegroeid.

Wopke Hoekstra (CDA) donderdag na afloop van een gesprek met informateur Mariëtte Hamer.
Wopke Hoekstra (CDA) donderdag na afloop van een gesprek met informateur Mariëtte Hamer. Foto Bart Maat/ANP

Toen Wopke Hoekstra in december vorig jaar alsnog lijsttrekker werd van het CDA ging er een golf van opluchting door de partij. Die stond er, drie maanden voor de verkiezingen, slecht voor in de peilingen. Hoekstra, die in eerste instantie het leiderschap had geweigerd, werd omarmd als een verlosser. Hij was altijd al de gedroomde kandidaat geweest en de verwachtingen waren hooggespannen. Sommige CDA’ers durfden hardop te dromen van Hoekstra als de eerstvolgende premier. En zo niet, dan zouden de christendemocraten toch op zijn minst de op één na grootste partij kunnen worden.

Lees ook: De stemming bij het CDA slaat om: waar is het ‘Wopke-effect’?

Een half jaar later zijn dromers in het CDA nog maar moeilijk te vinden. Gedesillusioneerden des te meer. De partij telt vier zetels minder in de Tweede Kamer. Wat in die tijd wel groeide: onrust, teleurstelling en boosheid. De inhoud van de notitie die Pieter Omtzigt schreef aan de commissie die de verkiezingsnederlaag moest evalueren brengt de al instabiele partij nog meer aan het wankelen. Donderdag lekte het stuk via De Limburger uit.

CDA’ers lazen ademloos de zesenzeventig pagina’s tellende aanklacht van Pieter Omtzigt tegen de partij, tegen partijgenoten en tegen de bestuurscultuur die ook het CDA mogelijk maakte. Omtzigt beschrijft het CDA als een almaar leger wordende huls zonder ideeën. Hij schrijft dat hij zich „niet altijd gewaardeerd” voelt „en op een aantal momenten zelfs ronduit onveilig”. De schade die het de partij toebrengt is groot. Het CDA is in crisis. De impasse tussen Omtzigt en de rest van de partij compleet. En niemand die lijkt te weten wat de volgende stap wordt of zou moeten zijn.

Vrijdag benadrukten CDA-bewindspersonen uit het demissionaire kabinet Rutte III dat zij óók hadden gesproken met de voorzitter van de evaluatiecommissie, Liesbeth Spies. De commissie kijkt niet alleen naar wat Omtzigt heeft gezegd, ook naar wat ik en anderen hebben gezegd”, zei demissionair minister van Defensie Ank Bijleveld. „Alles kent zijn eigen waarheid”, zei Ferd Grapperhaus van Justitie en Veiligheid. De boodschap: er zijn meer waarheden dan die van Omtzigt. In zijn commentaar ging Hugo de Jonge het verst: hij sprak de verwachting uit dat de commissie-Spies tot andere bevindingen komt dan Omtzigt.

Kritiek op Hoekstra

Al voor de Tweede Kamerverkiezingen wekt de werkwijze van Hoekstra wrevel bij een deel van de CDA’ers, ook in de partijtop. Toen hij Hugo de Jonge opvolgde als lijsttrekker, schoof Hoekstra een deel van het CDA-campagneteam opzij. In plaats daarvan introduceerde hij een nieuw, eigen team met mensen die niet uit het partijnetwerk maar uit zijn persoonlijke netwerk kwamen: topmannen uit het bedrijfsleven en mensen die veel weten van marketing. En hij liet zich adviseren door CDA’ers die al lang meelopen: Jeroen de Graaf, voormalig politiek adviseur van Jan Peter Balkenende, en Kamerlid Pieter Heerma.

Solistische koers

Sindsdien, zeggen ingewijden, heeft Hoekstra die solistische koers vastgehouden. Hij zou een partij binnen de partij hebben gecreëerd, zo wordt hem verweten. In het CDA wordt na het zetelverlies bij de Tweede Kamerverkiezingen nagedacht over de eigen positie. Onder leiding van Richard van Zwol wordt op basis van het verkiezingsprogramma, eigen plannen van Hoekstra en een eerder verschenen toekomstverkenning van het wetenschappelijk instituut van de partij één verhaal gedestilleerd: een zogenoemde ‘groene leidraad’. Intussen zien CDA’ers dat Hoekstra die niet afwacht en een eigen koers vaart: rechts van het midden en met als eerste bestemming de formatietafel.

Lees ook: Hoekstra grijpt z’n kans, dat smaakt bij CDA naar meer

Dat Hoekstra zich een zelfverzekerde rol in de formatie heeft aangemeten nadat Omtzigt zich twee weken geleden officieel ziek meldde, wordt hem niet in dank afgenomen. De CDA-leider benadrukte de afgelopen weken dat „de gehele fractie zal besluiten of we de oppositie of coalitie ingaan”. De komende vier maanden, zo lang zit hij minimaal thuis, is Omtzigt formeel geen fractielid meer en verliest hij zijn stem. Sindsdien is Hoekstra meer uitgesproken over de verkennende gesprekken met informateur Mariëtte Hamer. Zo sprak hij zich onlangs uit tegen samenwerking met een links blok van zowel GroenLinks als de PvdA. In diezelfde periode zei interim-partijvoorzitter Marnix van Rij in gesprekken met leden dat het CDA een middenpartij is die zich niet op de wie-met-wie-vraag maar op de inhoud moet richten. Sommige CDA’ers vragen zich inmiddels af hoe goed het contact tussen Van Rij en Hoekstra is.

Van Rij houdt de gesprekken met leden samen met Ank Bijleveld, die adviseur van het partijbestuur is. In digitale sessies krijgen leden de kans om vragen te stellen over de staat van de partij na de woelige maanden die het CDA al sinds de lijsttrekkersverkiezing van bijna jaar een geleden doormaakte. CDA-afdelingen door het hele land maken zich grote zorgen over de campagne voor de gemeenteraadsverkiezingen van maart komend jaar. Hoe moet dat, als de partij zó verscheurd is? Recent riep Bijleveld in een van die bijeenkomsten nog op om op zijn minst wel eenheid uit te stralen. Dat er intern gediscussieerd werd, zei zij, hoort erbij. Maar ze benadrukt ook dat het beter was als de buitenwereld daar niets van mee zou krijgen.