De geweldige Goldsteen

Kun je een legale stelling op het bord zetten met tien zwarte paarden, waarin wit met zijn eerste zet zwart pat kan zetten en waarin hij, als hij iets anders doet, geforceerd mat gaat? Met zulke esoterische vragen hield Harry Goldsteen zich bezig, die vorige week zaterdag, 81 jaar oud, overleed in het verzorgingshuis Beth Shalom.

Over het ‘paardenweefsel’ (de term is van Tim Krabbé) schreef Tim in 2000 in zijn schaakrubriek in het Algemeen Dagblad, die ook te vinden is op zijn monumentale website Chess Curiosities. Op die site staat ook een foto die gemaakt is in 2015 in Beth Shalom. Harry heft belerend een wijsvinger. Hij en Tim hebben pret en het kan haast niet anders dan dat die vrolijkheid komt door een van de duizelingwekkende schaakconstructies van Harry.

Ronit Palache, die de foto maakte, publiceerde in 2016 een interviewbundel met de titel Ontroerende onzin. De joodse identiteit in het Nederland van nu. Daarin zei Harry dat in de oorlog 71 familieleden van hem waren omgekomen, onder wie zijn ouders. Na de oorlog was hij eerst bij een tante, met hem de enige overlevende van de familie, bij wie hij het niet uithield, en daarna in Joodse weeshuizen. „Ik ben een heel somber mens”, zei hij. En ook: „Als ik een schaakprobleem wist te creëren was ik even gelukkig, euforisch, zou je kunnen zeggen.”

De interviewster ontleende de titel van haar boek aan een uitspraak van Harry: „Die onzin van het Jodendom emotioneert me zeer. Al mijn gevoelens zitten erin.” Aan het eind van het interview zei hij: „Mijn hele leven heb ik een strijd gevoerd met het wel of niet bestaan van iets wat God wordt genoemd. Ik weet 99 procent zeker van niet, maar ik kan maar niet kiezen. Nog steeds niet.”

Hij werkte op een terrein waar weinig mensen komen, dat van de retrograde analyse, waar het niet gaat om wat er vanuit een bepaalde stelling kan gebeuren, maar om wat er daarvoor moet zijn gebeurd. Maandenlang werkte hij vrijwel onafgebroken aan zijn constructies, en vaak moest dan alles weer over omdat er toch iets niet klopte.

In die kleine wereld was Harry een grootheid. In het blog Rund um die Retroanalyse van een Duitse geestverwant Thomas Brand wordt hij ‘de geweldige Harry Goldsteen’ genoemd.

Zijn laatst gepubliceerde studie stond in 2020 in het Duitse blad voor problemen en studies Die Schwalbe. Waarschijnlijk was die studie al eerder gemaakt. Zijn wereld was steeds kleiner geworden. Hij werd bijna blind en hij had geen computer. De communicatie met Die Schwalbe verliep via Aran Köhler, een jongere schaker die door Harry de schoonheid van de retrograde had leren kennen. Afgelopen dinsdag werd Harry Goldsteen begraven op de Joodse begraafplaats in Muiderberg.

Zie diagram

Het paardenweefsel, Harry Goldsteen 2000

De vraag is: kan deze zinsbegoochelende stelling met tien zwarte paarden en vier witte lopers via legale zetten ontstaan? Het kan, maar het bewijs is te ingewikkeld om hier te geven.

Na 1. Dxe1 staat zwart pat. De enige andere legale zet voor wit is 1. Kh2. Daarna kan zwart mat in twaalf zetten geven. De hoofdvariant in een bijna onontwarbare kluwen is 1...Kf3 2. Txd3+ Kg4 3. Thxg3+ Phxg3 4. Txg3+ P2xg3 5. Dxg3+ Pxg3 6. Dxe1 P2f3+ 7. Kg2 Pxe1+ 8. Kxf2 Pdc2 9. Lhxg5 Pd3+ 10. Kg2 Pce1+ 11. Kh2 Pe5 en op de volgende zet geeft zwart mat met 12...P5f3.