Recensie

Recensie

Pandemie gevangen in kunst

Tentoonstelling Museum Het Valkhof in Nijmegen toont in 200 sculpturen en schilderijen overdadig en vaak indirect de rampspoed de doodsangst en rampspoed van pestpandemieën van de late Middeleeuwen tot nu.

Kate Cooper, ‘We NeedSanctuary’, 2016. (Videostill).
Kate Cooper, ‘We NeedSanctuary’, 2016. (Videostill). Beeld Kate Cooper

De ene pandemie zat de andere in de weg in museum Het Valkhof. De tentoonstelling over de pest werd eerst uitgesteld en bleef daarna maandenlang gesloten vanwege de restricties rondom Covid-19. De dichte deuren vormden al die tijd een symbool voor een ontwrichting van de samenleving die ook kenmerkend was voor de oude Zwarte Dood. Maar de pestepidemieën die in Europa door de eeuwen verschillende malen in al hun onbeheersbare hevigheid opvlamden, hadden een veel verwoestender uitwerking op het maatschappelijk leven dan de huidige pandemie. Miljoenen mensen stierven in relatief korte, zich steeds herhalende perioden. De oorzaak van de ziekte was lange tijd onbekend, zodat er ook geen vaccin of remedie was.

De voortbrengselen van visuele cultuur die ermee samenhangen, spelen in deze expositie een belangrijkere rol dan de dood en vertwijfeling die tijdens pestuitbraken de boventoon moeten hebben gevoerd. Een museum is nu eenmaal geen spookhuis. Tweehonderd sculpturen en schilderijen, prenten en tekeningen van de late Middeleeuwen tot de huidige tijd, vormen de gestileerde sublimatie van de rampspoed en doodsangst van de barre werkelijkheid.

Anoniem, De pest in de Leuvense Sint-Jacobsparochie in 1578 in Leuven. 1578, olieverf op doek. Foto Dominique Provoost

De vroegchristelijke heilige Sebastiaan, bijvoorbeeld, werd in de Middeleeuwen vereerd als ‘pestheilige’ vanwege de legende die wil dat hij door Romeinse soldaten met pijlen werd beschoten. Een beeld uit de vroege zestiende eeuw van de Rijnlandse meester Henrick van Holt uit het Duitse Kalkar toont de langgelokte heilige in een sierlijke pose, vastgebonden aan een boom. De gaatjes in zijn naakte lichaam herinneren aan de pijlen die er oorspronkelijk in staken. Die pijlen, en vooral ook het feit dat de heilige de aanval op miraculeuze wijze overleefde, werden beschouwd als zinnebeelden van een ziekte als de pest. Vandaar dat Sebastiaan door gelovigen te hulp werd geroepen ter bescherming of genezing.

Lees ook: Actuele parallellen met de Zwarte Dood

Repeterende overdaad

Onder de vele uitbeeldingen van andere pestheiligen, zoals Job en Antonius Abt, duikt Sebastiaan steeds weer op in beelden, manuscript-illuminaties en prenten. Het duidt op een repeterende overdaad die deze tentoonstelling vaker kenmerkt. Zo is een hele wand gevuld met een tableau van figuren in wit keramiek tegen een zwarte achtergrond. Het werk, in 2018 gemaakt door Carolein Smit, toont een macabere maar vrolijke optocht van lijken en skeletten; de Dood zelf gaat spelend op een viool voorop, gevolgd door halfvergane mensen en dieren, een trommelaar en een wankele figuur met een sjerp en een grote onderscheiding die zeult met een zwaard en een pistool. Al heeft het weinig met de pest te maken, toch is het een indrukwekkend geheel. Maar draai je je om, dan sta je oog in oog met een veel kleiner, maar vergelijkbaar ensemble dat dezelfde kunstenaar drie jaar eerder maakte van een skelet dat als een apocalyptische ruiter zich vastklemt op de rug van een paard.

Hoop

Aan verwijzingen naar ziekte en dood lijdt de expositie geen gebrek. Maar de hoop op beheersing van het onheil die in de zeventiende eeuw begon te gloren, heeft ook een plaats gekregen: in een portret van de Nijmeegse stadsgeneesheer IJsbrand van Diemerbroeck die in 1635-1636 pestlijders behandelde en onderzoek deed naar de oorzaken van hun toestand. Zijn observaties vormden het begin van een wetenschappelijke benadering van de pest. Tot die tijd zat er weinig anders op dan de Maagd Maria en de heiligen in de hemel te hulp te roepen.

Baum & Leahy, in samenwerking met Richard Beckett, Host, 2019. Foto Thomas Adank

Enkele van de weinige kunstwerkjes in de tentoonstelling die daadwerkelijk een rol hebben gespeeld in dergelijke pogingen de ziekte eronder te krijgen, hebben een al te bescheiden plaats gekregen. In een vitrine ligt een fraaie zeventiende-eeuwse Italiaanse tekening in rood krijt van Maria met kind en engelen. Wederom is het de vraag wat de relatie met de pest precies is. De schoonheid van het blad contrasteert ook scherp met een anti-pest zegenformulier uit de achttiende eeuw met eenvoudige heiligenvoorstellingen. Nog meer geldt dat voor een piepklein heiligenprentje waarvan weinig meer informatie wordt gegeven dan dat het een ‘slikprent’ is, dus een geneesmiddel: tot zijn of haar fysieke gezondheid of zielenheil at een zieke of stervende zo’n afbeelding op.