Iedereen immuun in 2022. Lukt dat?

Vaccinaties wereldwijd ‘Help de wereldbevolking voor eind 2022 aan een inenting tegen corona.’ Is deze oproep van Boris Johnson aan de leiders van de G7 haalbaar ?

Foto Dibyangshu Sarkar/AFP

Het was een stevige belofte die de Britse premier Boris Johnson vorig weekend deed: vóór eind volgend jaar moet wereldwijd iedereen die dat wil gevaccineerd zijn. Johnson, die vanaf vrijdag de leiders van de G7 ontvangt in Cornwall, riep zijn collega-leiders op „een ​​einde te maken aan deze verschrikkelijke pandemie.” De voordelen van wereldwijde immuniteit zijn evident, ook voor het Westen. Zolang corona in sommige landen voortwoekert, kunnen mutaties ontstaan die als een boemerang terugkeren naar landen die dachten veilig te zijn. Is het haalbaar: iedereen vaccineren in anderhalf jaar?

1 Waarom kwam Boris Johnson met zijn oproep?

Om twee redenen. De gezondheidscrisis is nog verre van voorbij, evenmin als de economische gevolgen ervan. Overal ter wereld zorgen uitbraken van het virus voor kopzorgen en overbelaste ziekenhuizen, zoals nu in Suriname. De andere reden is dat de westerse landen inmiddels zo’n beetje zijn voorzien. Ze hebben goed voor zichzelf gezorgd, door de beschikbare coronavaccins massaal voor te financieren en in te kopen, waardoor er geen ruimte was om veel vaccins naar elders te exporteren. Het resultaat is ernaar: het aantal besmettingen is flink afgenomen in Europa en Noord-Amerika, eerder de zwaarst getroffen regio’s, met alleen al in de Verenigde Staten bijna 600.000 coronadoden.

Johnson maakte er eind maart nog een grap over: het Britse vaccinatieprogramma was zo’n succes dankzij „hebberigheid en kapitalisme”, zei hij op een besloten bijeenkomst van Conservatieve parlementariërs – een uitspraak die hij snel weer introk. Hij en andere democratisch gekozen leiders stonden onder grote druk om de epidemie in eigen land in te dammen.

2 Kan de G7 dit regelen?

De G7 is een kleine club rijke landen die onderling afspraken maken, maar noch elkaar noch anderen de wet kunnen voorschrijven. Maar het helpt als de leiders van die landen elkaar aanspreken, het voortouw nemen in de internationale discussie en zich achter een concrete doelstelling scharen.

Johnson sprak donderdag de verwachting uit dat de G7-landen een miljard doses beschikbaar zullen stellen. President Joe Biden zal bekendmaken dat de VS 500 miljoen doses van het Pfizer-vaccin zullen kopen, die in 2021 en 2022 moeten worden verdeeld over 92 armere landen via Covax, het inkoopmechanisme dat vaccins levert aan lage- en middeninkomenslanden. Pfizer heeft toegezegd ze tegen kostprijs te leveren.

Het Amerikaanse gebaar, hoe fraai ook, is ook een poging tegenwicht te bieden aan de Chinese ‘vaccindiplomatie’. China heeft al 350 miljoen doses van zijn eigen vaccin gestuurd naar meer dan 75 landen. Ook beloofde het 10 miljoen doses aan Covax.

De Europese Unie en het Verenigd Koninkrijk nemen ieder 100 miljoen doses voor hun rekening. Veel westerse landen hebben wel daarnaast geld aan Covax gedoneerd. Zo gaf het VK 548 miljoen pond (634 miljoen euro).

Lees ook: G7-leiders: surplus vaccins doneren aan arme landen

3 Hoeveel vaccins zijn er nodig voor wereldwijde immuniteit?

Om de pandemie de kop in te drukken, zou naar schatting minstens 70 procent van de wereldbevolking gevaccineerd moeten worden. Volgens virologen wordt dan groepsimmuniteit bereikt. Dat betekent dat er 11 miljard doses nodig zijn, bij dubbele vaccinatie.

4 Kunnen er voor 2023 zoveel doses gemaakt worden?

Wel als je de ramingen van de producenten zelf moet geloven. Onderzoeksbureau Airfinity voorspelde een productie van 9,5 miljard doses tegen eind dit jaar. Duke University in de VS, dat de ramingen van alle producenten verzamelt, komt uit op een productie van ruim 11,1 miljard doses in 2021 door de tien huidige producenten. Daarvan komen 3 miljard doses voor rekening van Pfizer-BioNTech .

Andrea Taylor, die het onderzoek leidde bij Duke University, verwacht dat deze streefcijfers echter pas eind volgend jaar bereikt zullen worden. „Productieketens kunnen breken, en landen kunnen besluiten de export van vaccins tegen te houden”, zei ze eind maart in het wetenschappelijke tijdschrift Nature.

Inderdaad hebben de EU en India al aangekondigd de uitvoer van vaccins te beperken. Eerder bleek producent AstraZeneca veel te optimistisch over de eigen capaciteit. Voor de productie van vaccins zijn soms meer dan tweehonderd onderdelen nodig – filters, slangetjes, glazen flesjes, schaarse en kostbare’ grondstoffen – die veelal in verschillende landen worden gemaakt. Een tekort aan een van die onderdelen kan het hele proces verstoren.

5 Zullen die vaccins iedereen bereiken?

Dat is de grote vraag. Voor dit jaar hebben rijke landen, 20 procent van de wereldbevolking, al 6 miljard doses gekocht, en voor de rest van de wereldbevolking 2,6 miljard doses. Ruim één miljard, een achtste dus, is bestemd voor Covax, het inkoopmechanisme dat vaccins levert aan lage- en middeninkomenslanden.

Dat kan natuurlijk meer worden, als het doel van 11 miljard doses wordt gehaald. Producent Pfizer houdt er echter al rekening mee dat er jaarlijks een booster moet komen, een nieuwe prik, zoals ook een griepprik elk jaar opnieuw wordt gegeven. Als zo’n extra prik nodig is, laten de rijkere landen de arme broeders dan voorgaan?

Lees ook: Rijke landen staan toch vooraan bij verdeling vaccins

6 Hoe verlopen de vaccinatiecampagnes nu wereldwijd?

Het doel dat Johnson stelde, ligt nog ver achter de horizon. Slechts 24 procent van alle wereldburgers kreeg een eerste prik in de arm, schatte de Wereldgezondheidsorganisatie WHO in de eerste week van juni. De verschillen tussen de arme en rijke landen zijn groot.

In de VS heeft ruim de helft van de bevolking al een eerste prik gekregen. Het doel van de regering-Biden om de 70 procent te hebben bereikt vóór de nationale feestdag van 4 juli, zal vermoedelijk niet gehaald worden. Daarvoor is de bereidheid voor vaccinatie bij jongere Amerikanen te laag. Gratis bier, donuts en zelfs voorgedraaide joints (in de staten Washington en Arizona) fungeren hier en daar als lokkertjes om mensen een prik te laten halen.

In 27 van de meer welvarende Europese landen heeft zeker een derde van de bevolking een eerste prik gehad. Bij vier landen, waaronder het Verenigd Koninkrijk, zelfs meer dan 55 procent. De vijf hekkensluiters, met een percentage van onder de 10 procent, laten zien dat ook in Europa de vaccinatiegraad samenhangt met welvaart. Moldavië, Bosnië, Wit-Rusland, Kosovo en Oekraïne behoren tot de armste landen van Europe.

Verder maakt China veel indruk. Deze maand is het begonnen met een massale vaccinatiecampagne waarbij het dagelijks 20 miljoen doses toediende van de twee zelf ontwikkelde vaccins. In dit tempo heeft het enorme land de hele bevolking binnen drie maanden gevaccineerd. In Rusland, dat toch ook een eigen vaccin ontwikkelde en toediende, zou slechts 10 procent volledig gevaccineerd zijn. Indonesië, het zwaarst getroffen Aziatische land, hoopt in juli één miljoen prikken per dag te kunnen zetten. Het land telt meer dan 270 miljoen inwoners.

7 Waar gaat het inenten het traagst ?

Afrika haalt het wereldwijd gemiddelde flink omlaag. In de eerste week van juni had slechts 2 procent van de bevolking een eerste prik gehad, mede door problemen met de levering van vaccins vanuit India. In Zuid-Afrika, waar een nieuwe, besmettelijkere variant is ontstaan, is slechts 0,8 procent van de bevolking helemaal beschermd. Van de meer dan 200 miljoen inwoners van Nigeria, de volkrijkste natie van het continent, is maar 0,1 procent geheel gevaccineerd. In zeker vijf Afrikaanse landen is niemand nog gevaccineerd, volgens de Africa Centers for Disease Control and Prevention. Hoewel Afrika wat besmettingen betreft de dans tot nu toe grotendeels is ontsprongen, is dit het continent waar alle betrokken organisaties zich het meeste zorgen over maken.

8 Wie moet de arme landen voorzien van vaccinaties?

Het inkoopmechanisme Covax verdeelt ze onder lage- en middeninkomenslanden. Donoren als de EU en de VS maakten al miljarden over aan Covax, maar dat haalt de zelf gestelde doelen niet. Eind september wil het 250 miljoen doses hebben verdeeld, en eind dit jaar 1 miljard. Maar er is nu al een achterstand van 200 miljoen doses. Oorzaak: Covax mikte op AstraZeneca, dat onder meer in India wordt geproduceerd. Maar het zwaar door corona getroffen India houdt de vaccins zelf. En de rijkere landen kochten ondertussen de andere vaccins op.

9 Hoeveel kost het om iedereen te vaccineren?

Naar schatting is er 66 miljard dollar nodig om de arme landen te vaccineren. Die miljarden vallen in het niet bij de economische schade die de pandemie en het ‘vaccinnationalisme’ hebben veroorzaakt. De Internationale Kamer van Koophandel (ICC) becijferde begin dit jaar dat de schade van dat laatste wereldwijd kan oplopen tot 9.000 miljard dollar. Voor rijke landen zou de schade 4.500 miljard kunnen bedragen.

10 Kan het opschorten van patenten op vaccins het priktempo versnellen?

Eigenlijk heeft het opschorten of opheffen van de patenten alleen zin als de oorspronkelijke fabrikant zijn kennis deelt met zijn toekomstige concurrenten, en die bereidheid is meestal gering. Of patenten ook worden opgeschort, staat nog niet vast. De VS zijn voor, maar een aantal EU-landen verzet zich ertegen.

Voor het versnellen van het vaccineren is het overigens niet echt nodig. Je kunt ook de vaccins onder licentie laten maken, waarbij de patenten in handen van farmaceuten als Pfizer blijven. Zo blijft ook bij massale productie de kwaliteit gegarandeerd en houd je bedrijven zonder kennis van zaken buiten boord. Farmaceuten zijn echter niet altijd even snel om vrijwillig licenties te verstrekken.

11 Als rijke landen gehoor geven aan de oproep, kunnen arme landen de prikken verwerken?

Niet als het overschot in één keer beschikbaar komt. Unicef, dat veel ervaring heeft met de logistiek van grote vaccinatiecampagnes, waarschuwde deze week dat vaccins verspild zullen worden als ze in één klap beschikbaar komen. Vaccins hebben een houdbaarheidsdatum en er is een groot logistiek apparaat nodig om ze snel op grote schaal weg te prikken. Unicef dringt er daarom op aan nu al doses weg te geven, zodat er een constante en behapbare aanvoer ontstaat. „We zeggen tegen het Verenigd Koninkrijk en de G7 dat ze vaccins moeten schenken terwijl ze nog bezig zijn hun eigen bevolking te vaccineren”, zei Lily Caprani, die bij Unicef de vaccinatiecampagne leidt onlangs.

Unicef is begonnen met vaccineren in arme landen, maar komt op korte termijn 190 miljoen doses tekort. Als de G7-landen tot augustus 20 procent van hun eigen voorraden afstaan, zouden er 150 miljoen doses beschikbaar komen.

12 Is het alleen een kwestie van politieke wil, geld en vaccins?

De 11 miljard benodigde vaccins kunnen gemaakt worden, zeker als je kijkt naar de productie in China, ze kunnen gefinancierd en eerlijk verdeeld worden als de politieke wil er is. Maar ook dan resteren er nog horden. Zoals de logistiek – lukt het de vaccins ook naar de kleinste, meest afgelegen dorpjes te brengen, blijven de vaccins goed gekoeld – en de bereidheid bij de bevolking zich te laten vaccineren.

Ten slotte: ook als de hele wereld uiteindelijk de benodigde prikken heeft gehad, zal nog sprake zijn van een tweedeling: die tussen landen met de effectievere, maar duurdere Pfizer-BioNTech- en Moderna-vaccins, en die met de Chinese vaccins of AstraZeneca, dat in Europa inmiddels de status van ‘afdankertje’ heeft bereikt.

Met medewerking van Michel Kerres en Chris Hensen