Drie dagen voorlezen uit dossier: taps, getuigen en desinformatie

MH17-proces Drie dagen lang las de rechtbank stukken voor uit het omvangrijke dossier over de ramp met vlucht MH17. Theorieën uit Russische bron kregen veel aandacht.

Leden van de rechtbank en advocaten bekijken de reconstructie van het MH17-toestel.
Leden van de rechtbank en advocaten bekijken de reconstructie van het MH17-toestel. Foto Sem van der Wal/ANP

Je zou het een anticlimax kunnen noemen, maar je zou ook kunnen zeggen dat de verwachtingen rond het MH17-proces tot nu toe zijn uitgekomen – en dat is waarschijnlijk slecht nieuws voor de verdachten Igor Girkin, Sergej Doebinski, Oleg Poelatov en Leonid Chartsjenko.

Drie dagen lang las de rechtbank stukken voor uit het strafdossier, maar toen rechtbankvoorzitter Hendrik Steenhuis de zitting in de rechtbank op Schiphol donderdagmiddag schorste, hadden de aanwezige journalisten amper iets nieuws gehoord: een enkel tapgesprek misschien, een paar technische details, een niet eerder naar buiten gebrachte verklaring van een getuige.

Het gebrek aan ‘nieuws’ heeft alles te maken met de uitzonderlijke omstandigheden waaronder het MH17-proces plaatsvindt: geen van de drie Russische en een Oekraïense verdachten is bij het proces aanwezig. Van een normaal ‘onderzoek ter terechtzitting’ door de rechtbank, desnoods met stuurs zwijgende verdachten, is daarom geen sprake.

Ook het verloop van het onderzoek door een internationaal Joint Investigation Team (JIT) was uitzonderlijk. De MH17-crash is onderzocht door zowel de Landelijke Recherche als de Belgische politie, door de Oekraïense geheime dienst SBOe en de Australian Federal Police. Veel bewijs lag vrijwel meteen op straat. De SBOe publiceerde al op de dag na de ramp de eerste afgeluisterde telefoongesprekken van separatisten, op sociale media werden beelden gedeeld van het transport van de Boek-installatie richting de afvuurlocatie en de evacuatie van het wapensysteem in de nacht na de ramp in 2014.

Ook moord ten laste gelegd

Parallel aan het strafrechtelijk onderzoek werd de ramp onderzocht door de Onderzoeksraad Voor Veiligheid (OVV), die al in oktober 2015 concludeerde dat de Boeing 777 van Malaysia Airlines was neergeschoten met een Boek-raket. Burgerjournalisten van onderzoeksplatform Bellingcat slaagden er in om foto’s en video’s van het het Boek-transport in Oekraïne te koppelen aan de Russische 53ste luchtafweerbrigade uit Koersk. In de afgelopen jaren gaf het internationale Joint Investigation Team bovendien verschillende persconferenties, waar onderzoeksresultaten werden gepresenteerd.

Dat vlucht MH17 was neergeschoten met een Russische Boek ‘Telar’ (lanceerinstallatie) was geen verrassing meer, toen het Openbaar Ministerie in juni 2019 bekendmaakte wie er zou worden aangeklaagd voor de ramp. Maar het Openbaar Ministerie is geen zaak begonnen tegen de Russische overheid, de MH17-zaak is een strafzaak tegen vier verdachten.

Girkin, Doebinski, Poelatov en Chartsjenko worden niet alleen verdacht van het ‘doen verongelukken van een luchtvaartuig’ maar ook van ‘moord’. Volgens het OM is het niet van belang dat er per ongeluk een passagiersvliegtuig met 298 inzittenden is neergeschoten – een ‘vergismoord’ is ook moord, zo zei officier van justitie Ward Ferdinandusse bij het begin van het proces, vorig jaar. De verdachten kunnen volgens het OM evenmin aanspraak maken op de omstandigheid dat er oorlog was en dat het neerhalen van MH17 moet worden beschouwd als collateral damage. Hoewel het conflict in Oost-Oekraïne werd aangestuurd door Rusland, heeft Moskou nooit toegegeven dat het verwikkeld is in het conflict. De vier verdachten in het MH17-proces zijn daarmee geen „combattanten” in een gewapend conflict, zo betoogt het OM, maar criminelen.

Dat Girkin, Doebinski, Poelatov en Chartsjenko niet zelf op de knop hebben gedrukt is evenmin van belang. De rechtbank, zo liet voorzitter Steenhuis weten, weegt drie vragen: is MH17 neergehaald door een Boek-raket, is die Boek-raket afgeschoten vanaf een landbouwveld bij het gehucht Pervomajski in Oost-Oekraïne en hebben de vier verdachten daarbij een rol gehad?

Een oppervlakkige beschouwer van het proces zou kunnen menen dat deze vragen wel beantwoord zijn. Maar deze week werd nog eens duidelijk hoeveel werk het OM heeft verzet om elke toevalligheid uit te sluiten. Daarbij is ook veel tijd besteed aan het weerleggen van de gestage stroom van desinformatie die de Russische overheid de wereld in heeft geholpen. Het Russische Openbaar Ministerie opende een strafrechtelijk onderzoek naar de Oekraïense gevechtsvlieger die MH17 zou hebben neergehaald; de Russische Boek-producent Almaz-Antej probeerde aan te tonen dat Nederlands en Belgisch onderzoek naar de afvuurlocatie van de Boek-raket niet kon kloppen.

Veel van die beweringen zijn weerlegd. Zo blijkt uit onderzoek dat er waarschijnlijk geknoeid is met satellietfoto’s die volgens het Russische ministerie van Defensie laten zien dat er Oekraïense Boek-installaties stonden opgesteld bij het plaatsje Zarosjtsjenske, op de dag van de ramp. Hetzelfde geldt voor de Sovjet-boekhouding waarmee Moskou wilde aantonen dat de Boek-raket die MH17 neerhaalde al in 1986 werd geleverd aan een eenheid in de toenmalige Oekraïense Sovjetrepubliek. Deze week werd opnieuw duidelijk dat de rechtbank Den Haag veel aandacht heeft besteed aan onderzoek van Almaz Antej, die beargumenteert dat de Boek-raket uit Zarosjtsjenske kwam.

In het dossier bevinden zich duizenden pagina’s met technische onderzoeken over de vraag van welke kant de raket werd afgevuurd. De vraag of de vier verdachten hierbij een rol hebben gehad zal afhangen van de weging die de rechtbank maakt van ander bewijsmateriaal.


Welk type was de Boek-raket?

Bij onderzoek op de crash site van vlucht MH17 in het oosten van Oekraïne werden in 2015 diverse onderdelen van een Boek-raket gevonden, waaronder delen van de mantel en de straalpijp. Op deze scherf is een deel van de radarantenne te zien die de raket gebruikt om zijn doel te vinden.

Belangrijker is dat het OM heeft vastgesteld om welk type Boek-raket het precies gaat. Volgens Rusland is MH17 neergehaald met een oudere raket, van het type 9M38. Dit type zou al in 1999 door de Russen zijn afgestoten, maar nog wél bij het Oekraïense leger in gebruik zijn.

Volgens het OM is het echter duidelijk dat de scherf afkomstig is van een nieuwere versie, een 9M38M1. Zo is de mantel aan de buitenkant groen, en niet wit, zoals bij de oudere 9M38-raket. Vergelijking met Oekraïense en Finse Boek-raketten liet bovendien zien dat de boorgaten in de scherf exact overeenkomen met een 9M38M1, en niet met de oudere 9M38.

Overigens klopt de stelling dat Rusland geen 9M38’s meer in het arsenaal heeft, niet, zo stelt het OM. In het dossier zitten vrij recente foto’s van Russische 9M38-raketten. Op een afbeelding uit 2013 staat Poetin voor zo’n ouder type raket.

Lees ook: OM blaakt van zelfvertrouwen, de verdediging in het MH17-proces lijkt nog zoekende

Getuigen op locatie

Volgens het OM is de fatale Boek-raket afgevuurd vanaf een landbouwveld ten zuiden van de stad Snizjne, even voorbij het gehucht Pervomajski. Het OM beschikt niet alleen over forensisch bewijs en telefoontaps die hierop wijzen, er zijn ook (anonieme) getuigen.

Getuige ‘X48’ stond bij een checkpoint vlakbij het landbouwveld en zag een lanceerinstallatie met raketten erop het veld op rijden. Daarna hoorde hij een luide knal en zag hij een rookspoor in de lucht. Na een tweede explosie in de lucht zag hij brokstukken van een vliegtuig uit de lucht vallen.

Nader onderzoek op de locatie bevestigt dat de telefoon van X48 zendmasten rond Pervomajski aanstraalde, op het moment van de lancering. Getuige X48 heeft een tekening gemaakt van de locatie van het checkpoint en de plek waar de raket werd gelanceerd.

Een tweede getuige, ‘M58’, was ook bij de afvuurlocatie en verklaart dat de raket werd afgevuurd door „onze FSB-militairen”. (De FSB is een Russische geheime dienst). Volgens M58 was er aanvankelijk euforie onder de rebellen, die dachten een Oekraïens gevechtsvliegtuig te hebben geraakt. Toen het bleek te gaan om een passagiersvliegtuig, sloeg de stemming om.


Twijfel bij verdachten

Als blijkt dat met de Boek-raket niet een Oekraïens gevechtsvliegtuig maar een lijnvlucht van Malaysia Airlines is neergehaald, proberen de vier verdachten informatie in te winnen. Het verhaal gaat dat meerdere mensen hebben gezien hoe een Oekraïens toestel van het type SOe-25 de MH17 uit de lucht schoot, waarna de Boek-raket het gevechtsvliegtuig zou hebben geraakt.

Dit is de versie die Sergej Doebinski doorgeeft aan zijn commandant Igor Girkin. Al snel zet de twijfel in. De rechtbank liet donderdag nieuwe gesprekken horen van de discussies die de verdachten voerden over wat er was gebeurd. Deze gesprekken bevestigen nog eens dat het de separatisten waren die de Boek-raket afvuurden.

Om acht uur uur, ruim drieëneenhalf uur na de crash, vraagt Leonid Chartsjenko aan Doebinski of hij waarnemers van de Organisatie voor Veiligheid en Samenwerking in Europa (OVSE) moet toelaten op de crashsite. „Natuurlijk”, zegt Doebinski. Hij vraagt vervolgens ook: „Weet je zeker dat mensen hebben gezien dat hij geraakt is door een Soesjka (SOe-25), of hebben de onzen het gedaan?”

Lees ook deze reportage: Een hoogwerker tilt de rechters richting de cockpit

Transport van de Boek

Behalve X48 heeft het OM een tweede belangrijke getuige van het neerschieten van vlucht MH17. Anonieme getuige ‘S21’ (callsign ‘Lesji’) was een van de chauffeurs van verdachte Chartsjenko, bataljonscommandant bij de separatisten. Lesji is de man die de Boek vanuit Snizjne moet afvoeren en overdragen aan vertegenwoordigers van de Volksrepubliek Loegansk, die de lanceerinstallatie naar Rusland zullen brengen.

Lesji vertrekt vanuit Snizjne, maar de ontmoeting met de separatisten in de plaats Krasny Loetsj loopt mis. Daarna rijdt Lesji door naar de plaats Debaltseve, waarna de truck met oplegger terugkeert naar Rusland.

Het feit dat Lesji zijn ontmoeting in Krasny Loetsj heeft gemist leidt tot grote paniek bij Doebinski en Girkin, ‘minister van Defensie’ van de Volksrepubliek Donetsk. Lesji heeft verklaard dat hij de hele nacht werd gebeld, waaronder door Girkin. Pas in de loop van de ochtend horen de commandaten van de separatisten dat de Boek veilig terug in Rusland is. Lesji heeft zich dan al gemeld in Snizjne bij Chartsjenko. Lesji vertelt door wie hij is gebeld. Chartsjenko vertelt hem daarop dat hij zijn simkaart moet weggooien.