Opinie

Katharina viert haar geboorte

Joyce Roodnat

Een top-10 is vervelend. Elke filmtop-10 heeft bijvoorbeeld standaard Citizen Kane van Orson Welles op nummer 1. Waarop ik telkens denk: is dat nou echt de beste film ooit? Ik vind The Pianovan Jane Campion beter. Singin’ in the Raintrouwens ook. Een canon dan? Hm. Die bestaat nog niet of er ontbrandt een zinloze discussie over wie er belangrijker is. Rineke Dijkstra of Dana Lixenberg? Ik zou het niet weten, want ik heb geen zin om zo over ze na te denken. Daarvoor is hun werk me te dierbaar.

Maar een eregalerij, dat is iets anders. Het Nederlands Fotomuseum stelt een Eregalerij van de Nederlandse Fotografie voor van negenennegentig foto’s, schouder aan schouder. Enerzijds biedt de eregalerij kijk op 180 jaar fotografie. Anderzijds toont de galerij honderd keer iets unieks, een onvergetelijke stap. Althans, dat lijkt de maatstaf.

De foto’s die ik verwachtte zitten erbij, van Rineke Dijkstra en Dana Lixenberg natuurlijk, van Ed van der Elsken en Viviane Sassen. Maar leuker is de ontmoeting met foto’s die ik niet kende. Ze doemen op als moment van belang in de Nederlandse fotografie, omdat iemand dacht: maar dít hoort erbij, kijk maar!

Zoals die foto uit 1908. Een foto van Katharina Behrend, in twee betekenissen: ze maakte ’m en ze staat erop. Naakt. Ze toont alles. Behalve haar linkerarm, die houdt ze in de schaduw. Daar zit, denk ik, de draad naar de camera verborgen, terwijl ze de sluiter in haar hand boven haar hoofd verstopte.

Katharina Behrend: Zelfportret, Hannover, Duitsland. (1908) Foto Katharina Behrend / Nederlands Filmmuseum

Ze hing de Duitse Freikörperkultur aan, lees ik, deze foto is daar een uiting van. Maar is dat het enige? Ze fotografeerde hier óók haar eigen schoonheid, ze poseert als een klassiek-Grieks beeld. En ze staat op een harig kleedje, ik zie het en denk direct aan een baby – gebeurt dat nog, ouders die hun nieuw-geborene bloot op een vachtje laten fotograferen? Die baby’s lagen altijd discreet op hun buik. Katharina is niet discreet. Ze is 20 en viert met haar eigen frontale naakt haar geboorte als zelfbewuste kunstenaar. Technisch weet ze al van wanten. Maar met dit idee, dat ze zonder spoor van schaamte uitvoert, promoveert ze zichzelf tot een serieuze, zelfbewuste kunstenaar.

Waarom vind ik dit zo’n geweldige foto? Nou precies daarom, omdat ze de discretie niet in acht neemt. Discretie is niks voor de kunstenaar. Die volgt een idee en erkent geen grenzen. Haar foto’s waren vergeten, gelukkig werden haar negatieven decennia later teruggevonden door familieleden die de kwaliteit herkenden.

Sinds haar huwelijk heeft Katharina Behrend de fotografie eraan gegeven. De discretie won en toen liet ze het er maar helemaal bij zitten. Dat weet ik niet zeker. Maar ik denk het wel.