Een omhoogkruipende ‘Bauhausmaschine’

Nauwe verwanten bespreekt bouwwerken die op elkaar lijken. Vandaag: bewegende bouwloodsen.

Hausbaumaschine (Bauhausmaschine) van Ernst Neufert.
Hausbaumaschine (Bauhausmaschine) van Ernst Neufert.

Al vele maanden lang kruipt de hijsloods van Zalmhaventoren 1 in Rotterdam langzaam omhoog. Elke zaterdag, als bouwvakkers in de loods rondom de toren in aanbouw in de voorgaande week weer een etage hebben voltooid, duwen vier hydraulische vijzels de loods verder omhoog. Twee zogenaamde bovenloopkranen op het omhulde bouwplatform hijsen vervolgens gevelpanelen, balkons en andere geprefabriceerde bouwelementen omhoog om daarvan de volgende etage te monteren.

Met een hoogte van 215 meter wordt de door Dam & Partners ontworpen Zalmhaventoren 1 de hoogste toren van de Benelux. De loods zal tot een hoogte van 187 meter omhoogkruipen. De top van het gebouw, drie glazen dozen, wordt ten slotte vanaf het platform op de toren geplaatst.

De hijsloods heeft verschillende voordelen. Niet alleen maakt hij torenhoge en ruimteverslindende kranen overbodig, maar ook kunnen de bouwvakkers bij weer en wind de prefab-elementen monteren in het straffe tempo van één etage per week.

Zalmhaventoren 1. Ontwerp: Dam & partners. Foto Herman Bunzing

De omhoogkruipende loods om Zalmhaventoren 1 is een verticale versie van de rijdende Hausbaumaschine die de Duitse architect Ernst Neufert (1900-1986) in 1943 ontwierp. Neufert had zijn huizenbouwmachine ook heel goed, of zelfs beter, Bauhausmaschine kunnen noemen. Want Neuferts bouwmachine staat helemaal in het teken van de machinekunst van het Bauhaus. Begin jaren twintig studeerde Neufert aan deze beroemde hogeschool voor kunst en vormgeving af en werd vervolgens de rechterhand van Bauhaus-oprichter Walter Gropius.

Toen Neufert zijn Bauhausmaschine bedacht, werkte hij al tien jaar niet meer voor Gropius. Nadat hij in 1936 zijn Bauentwurfslehre had gepubliceerd, een handboek met de ideale maten voor elk denkbaar onderdeel van een gebouw dat onlangs de 42ste druk kreeg, bood Hitlers hofarchitect Albert Speer hem een baan aan op zijn bureau. Op de Baustab Speer, opgericht om Berlijn te verbouwen tot ‘wereldhoofdstad’ Germania, werd Neufert de specialist standaardisering en mechanisering van de bouw.

Hoewel Neufert op Speers bureau geheel in de geest van het Bauhausfunctionalisme werkte, kon hij zijn woningbouwmachine in het oorlogsjaar onmogelijk Bauhausmaschine noemen. Het Bauhaus, dat de nazi’s in 1933 als ‘cultuurbolsjewistisch’ instituut hadden gesloten, was toen immers taboe in Duitsland.

De Hausbaumaschine is een rijdende loods op rails waar de geprefabriceerde onderdelen van het gebouw aan de voorzijde naar binnen komen. Als er een bouwdeel met vijf etages woningen klaar is, zo had Neufert bedacht, rijdt de loods naar voren en begint de bouw van het volgende deel.

Net als Hitlers Germania is Neuferts Bauhausmaschine nooit verder gekomen dan ontwerptekeningen en een maquette. Maar het gebouw dat er in Neuferts tekeningen aan de achterkant uitkomt, is niet veel anders dan wat de Bauhausmaschine in Rotterdam tot nu heeft voortgebracht: een lange, armzalige herhaling van eendere bouwelementen.