Pianist Emanuel Ax en cellist Yo-Yo Ma.

Foto Lawrence Sumulong

Interview

Cellist Yo-Yo Ma: ‘Beethoven hield altijd hoop op een betere toekomst’

Yo Yo Ma en Emanuel Ax Twee supersterren, cellist Yo-Yo Ma en pianist Emanuel Ax, namen Beethovens cellosonates op en gingen ermee op tournee. Dat past in deze tijd, vinden ze. „Wie zich moedeloos voelt, kan altijd hoop putten uit zijn muziek.”

De 71-jarige pianist Emanuel Ax zag zijn woonplek New York vorig jaar binnen enkele maanden verworden tot een woestijn van steen, een spookstad waarin de parallelle lijnen van de verlaten straten hem deden denken aan lege notenbalken. „Langzaam kregen we zicht op de omvang van de pandemie”, zegt de pianist. „En op de gevolgen: de nachtmerrie die zowel lichamelijk als geestelijk zoveel schade aanrichtte.”

„De economische en sociale machinerie haperde, stotterde, kwam tot stilstand en dwong ons tot nadenken over de vraag wat wezenlijk is”, zegt z’n boezemvriend, cellist Yo-Yo Ma (65), „en over de vraag of we anders willen leven. En hoe. Ons bestaan draait om produceren. Maar waar is de zin en de betekenis ervan gebleven?”

Tegenstellingen

Ax en Ma praatten er het afgelopen jaar veel over. Ook musicerend zochten ze naar inzichten. Telkens dook de naam van Beethoven op. „Wie zich moedeloos voelt, kan altijd hoop putten uit zijn muziek”, zegt Ax. „In zijn leven stapelden de tragedies zich op: het verlies van zijn gehoor, de angst en afzondering die daarmee samenhingen, en ook alle mislukte liefdes.”

„Napoleon die Beethovens stad, Wenen, belegerde, bombardeerde en innam”, vult Ma aan. „Die dood en vernietiging om hem heen.”

„En toch”, vindt Ax, „schreef hij krachtige muziek, die het menselijke gemoed verheft, die hoop ademt en naar de hemel reikt.”

Yo-Yo Ma en Emanuel Ax spelen Beethovens Derde Cellosonate in 1985.

Ma neuriet de eerste noten van de Derde Cellosonate. „Deze muziek is zo zonnig en opgewekt”, benadrukt hij. „Maar daarachter verbergen zich zijn persoonlijke drama’s. Beethoven droeg dit stuk op aan een rijke amateur-cellist, een van zijn broodheren. In zijn opdracht schreef de componist dat de melodieën aan hem waren ontsproten ‘te midden van tranen en treurnis’. Beethoven hield de blik gericht op een betere toekomst. Dat besef helpt ons tweeën verder.”

En daarom besloten Ax en Ma – bijna veertig jaar nadat ze dat al eens deden – een opname te maken van Beethovens vijf sonates en drie variaties voor cello en piano. Hope Amid Tears noemden ze het nieuwe album. Het spelplezier is gebleven, maar hun dialoog gaat dieper en lijkt filosofischer van toon.

„We worden ouder hè”, grijnst Ax.

„En als deze tijd niet tot nadenken stemt”, vraagt Ma, „wat dan wel? Corona noodzaakt ons om opnieuw, met een open blik, onze redenen van bestaan te onderzoeken. Onze huidige samenleving beloont mensen die efficiënt zijn. Zingeving staat hier dikwijls haaks op, althans binnen de maatschappelijke mores van nu. Betekenisvol leven gaat over evenwicht tussen hoofd, hart en handen, over analyse laten samenvloeien met empathie en over de natuur als partner zien, niet als melkkoe.”

„Wij hebben geluk”, vindt Ax. „Eten op tafel, een dak boven ons hoofd en de muziek die betekenis ademt. Ik wil graag geloven dat wat ik doe ook zinvol is voor anderen.”

„Veel mensen op deze aarde ontberen de bestaanszekerheid die we hier kennen”, zegt Ma. „In mijn ogen is hoop ons belangrijkste bezit: zij stelt ons in staat een enorme hoeveelheid crisis en conflict het hoofd te bieden. Zonder haar wordt het leven bijna onmogelijk. Muziek belichaamt de hoop, en dat geldt zeker voor de stukken van Beethoven, waarin een menselijke kracht - ondanks alle narigheid - blijft geloven in het goede, blijft streven. Daardoor zal zijn werk nooit oud of achterhaald worden.”

Pop-up concerten

In het midden van de pandemie doorkruisten Ax en Ma de streek rond de stad Pittsfield in de Amerikaanse staat Massachusetts met een vrachtwagen, die als podium was opgetuigd. Met negen pop-up concerten verrasten ze de essential workers, die met alle gevaren van dien dagelijks naar hun werk moesten.

Ze vertolkten onder meer Beethovens Derde Cellosonate tussen loeiende koeien bij boerderijen, voor postbezorgers, met een lawaaiige snelweg op de achtergrond, op de parkeerplek van een ziekenhuis en een voedselbank, langs de pleinen en de grasvelden van een paar basisscholen, bij een brandweerkazerne en voor een gesloten dorpstheater. „Optredens die mijn overtuiging versterkten dat klassieke muziek van altijd en overal is”, zegt Ax, „dat je haar niet moet opsluiten binnen de muren van een concertzaal, dat zij iedereen troost en kracht kan bieden onder welke omstandigheden dan ook. We zagen even de lach doorbreken op die door stress getekende gezichten.”

De magie van muziek is dat iedereen er een eigen betekenis aan kan geven, vindt Ax. „Instrumentale stukken kennen geen woorden, geen beelden, ze vormen abstracte open ruimten, waarin de verbeelding zonder beperkingen rondzwerft.”

Hij ervoer dat al vroeg. In zijn tienerjaren woonde Ax met zijn ouders in een klein dienstbodeverblijf – „een soort hut” – op het dak van een flatgebouw tegenover de New Yorkse Carnegie Hall. Al snel kende hij alle sluiproutes en bezocht stiekem de repetities van grote musici.

„In 1965 stonden mijn vader en ik om beurten in de rij, van vrijdagavond tot maandagochtend, om kaarten te bemachtigen voor de legendarische terugkeer-recital van pianist Vladimir Horowitz, die zich twaalf jaar lang niet had laten zien op de concertpodia. Ik herinner me dat optreden als een spirituele ervaring: het gevoel dat de noten zich diep in je lichaam nestelen en daar het goede in je bovenbrengen. Dat onderga ik ook altijd bij Beethoven.”

Kalahari-woestijn

De meest indringende Beethoven-openbaring van Ma deed zich zo’n drie decennia geleden voor. „Begin jaren negentig mocht ik in het Amsterdamse Concertgebouw mijn eigen concerten samenstellen in de serie Carte Blanche. Gedurende die periode zei ik in een interview dat het een droom was om nog eens in de Afrikaanse Kalahari-woestijn de muziek van de Bosjesmannen te bestuderen. Niet lang hierna vroeg een filmer of ik mee wilde gaan naar de Kalahari voor een documentaire. Dus daar zat ik als cityboy in de woestijn. Onvoorstelbaar, maar ondanks mijn angst dreef iets me ertoe het te doen. Manny, raad eens welke Beethoven-muziek de hele tijd door mijn hoofd spookte.”

Ax haalt zijn schouders op.

„Het Erzherzog Trio. Dat weerklonk gewoon in mijn innerlijke oor, buiten mijn wil om. Dat stuk bezit kennelijk zo’n spirituele reikwijdte, en het omvat zoveel menselijkheid dat mijn onderbewuste daarin het ideale soelaas vond voor mijn onbehagen.”

Hope Amid Tears van cellist Yo-Yo Ma en pianist Emanuel Ax (Sony).