Analyse

Hoekstra grijpt z’n kans, dat smaakt bij CDA naar meer

CDA Hoekstra wil gezien worden als de nieuwe leider op rechts. Hij profileert zich al sinds de verkiezingscampagne rechtser en liberaler dan het programma van het CDA.

Fractieleider Rutte (VVD) staat de pers te woord, maandag. Hoekstra (CDA), links, doet dat niet.
Fractieleider Rutte (VVD) staat de pers te woord, maandag. Hoekstra (CDA), links, doet dat niet. Foto Lex van Lieshout/ANP

Elke keer als Wopke Hoekstra gesproken heeft met de informateur laat hij zien hoe je de pers ontloopt.

Een veelgebruikte truc stelde hij maandag nog eens tentoon, toen hij eerst wachtte tot VVD-leider Mark Rutte voor de haag aan journalisten stond en er toen langs glipte om in zijn auto met chauffeur te stappen. Dinsdag maakte hij gebruik van een andere truc: midden in een vraaggesprek besloot hij dat de laatste vraag gesteld zou worden. Daarna: „Tot de volgende keer!” Andere keren, als er geen vluchtweg is, staat hij de pers in een sprinthouding te woord – alsof hij ieder moment weg kan rennen: „Ik moet zo echt door.” Maar als Wopke Hoekstra, leider van het CDA, zélf een boodschap heeft, neemt hij wel de tijd.

Tijdens deze formatie worstelt de VVD met een ongeruste achterban. Lees ook: VVD-kiezers maken zich zorgen over GroenLinks

En de boodschap die Hoekstra sinds kort veelvuldig in de formatie wil laten horen gaat over GroenLinks, de PvdA en zijn tegenzin om met die partijen te formeren. Vorige week dinsdag deed hij dat voor het eerst, en wat zich daarna ontvouwde smaakt bij het CDA naar meer.

Een dag na zijn opmerkingen kopte De Telegraaf: „‘Kaag-coalitie’ op instorten”. De krant analyseerde dat het Wopke Hoekstra was die als eerst de hakken in het zand had gezet. Nog weer een dag later schreef Telegraaf-columnist Wouter de Winther, veel gelezen op het Binnenhof, dat Hoekstra de „zwijgzame” VVD-leider Mark Rutte onder druk had gezet door zich af te zetten tegen een links blok. In het CDA waren ze tevreden. De krant, die veel door rechtse kiezers gelezen wordt, had Hoekstra neergezet als degene die er niet op zat te wachten om met linkse partijen samen te werken, en niet Mark Rutte.

Een paar dagen later voelde Rutte zich genoodzaakt om zich heel nadrukkelijk deelgenoot te maken van de afkeer van Hoekstra. Zonder dat iemand hem er naar vroeg, zei Rutte over de partijleiders van GroenLinks en de PvdA die zich kritisch hadden uitgelaten over de CDA-leider: „Zij weten dat Wopke Hoekstra en ik daar toch echt hetzelfde van vinden, dat die twee partijen van ons op afstand staan en dat we die combinatie niet voor de hand vinden liggen, integendeel. Dat zeggen we allebei.” Bij de VVD hadden ze ook gezien dat Hoekstra zich scherper afzette tegen links dan de VVD. En daar zien ze al langer hoe het CDA zich steeds meer in hun richting profileert.

Lees ook: Team-Hoekstra kijkt al ver voorbij de verkiezingen van 17 maart – en ziet het Torentje

Winst op rechts

Al in de campagne voor de Tweede Kamerverkiezingen had het kernteam van Wopke Hoekstra besloten dat winst voor het CDA minder in het midden en meer aan de rechterkant van het politieke spectrum ligt. Toen Hoekstra lijsttrekker werd, waren al zijn aanpassingen op het verkiezingsprogramma rechtser of liberaler dan de CDA-lijn. Hij wilde het in verkiezingsdebatten en televisieoptredens graag hebben over veiligheid en de aanpak van drugscriminaliteit, hij wilde het minimumloon niet verhogen en hij wilde de WW versoberen en het voornemen om betalen voor seks te verbieden terugdraaien.

Het verhaal sneeuwde onder, door interne strubbelingen bij het CDA en door een moeizame campagne die overschaduwd werd door onhandige optredens van Hoekstra. De partij verloor vier zetels. Nog deze maand komt oud-minister Liesbeth Spies met haar bevindingen over hoe dat heeft kunnen gebeuren.

Achteraf stelden politicologen dat de thema’s waarop het CDA zich probeerde te profileren, veiligheid en economie, door kiezers vooral worden geassocieerd met de VVD. Maar binnenskamers bij het CDA klinkt dat het rechtse profiel voortgezet en meer benadrukt moet worden. De verkiezingsuitslag versterkte dat idee: linkse partijen boekten een historisch verlies en (radicaal-)rechts een historische winst. In maart volgend jaar zijn er gemeenteraadsverkiezingen. Om te winnen, zo valt te horen rond Hoekstra, moet het rechtse electoraat weten dat ze ook bij het CDA terecht kan.

Deelname wordt langzaam concreet

Door zich nu tegen het linkse verbond te keren maakt Hoekstra CDA-deelname aan formatiegesprekken concreet. Het heeft even geduurd voordat hij dat geluid weer kon laten horen. De CDA-leider was in de eerste weken na de verkiezingen terughoudend. Zijn partij, zei hij steeds weer, had verloren en hoefde niet zo nodig mee te regeren. Afgelopen maand nam hij afscheid van die houding. Hij manoeuvreert het CDA inmiddels richting formatietafel door steeds vaker te zeggen dat hij zich best kan voorstellen dat zijn partij mee zal praten. Inmiddels is hij dus zover om daar ook voorwaarden aan te verbinden.

Het is geen toeval dat Hoekstra zo uitgesproken durft te zijn over zijn voorkeur nadat CDA-Kamerlid Pieter Omtzigt zich officieel ziek meldde – hij wordt de komende vier maanden vervangen in de fractie omdat hij overwerkt is. Omtzigt verzet zich hevig tegen een coalitie met de VVD van Mark Rutte, maar heeft nu formeel geen stem in de keuze om met de VVD deel te nemen aan formatiegesprekken.

Voorlopig zal Hoekstra door blijven gaan met duidelijk maken dat hij samenwerken met links niet ziet zitten. Vorige week vrijdag, na de ministerraad, somde hij een lijst met alternatieven op. „Met de ChristenUnie, met Volt, met JA21, in een gedoogvariant.” Samenwerken met de PvdA en GroenLinks noemde hij „inhoudelijk het minst logisch” en „getalsmatig niet nodig”.

In het CDA klinkt vaker dat als de formerende partijen recht willen doen aan de verkiezingsuitslag dat het best kan met twee rechtse partijen. Schuift het CDA dan helemaal niet aan als de linkse partijen dat wel als een blok doen? In het CDA wordt daar ontkennend op gereageerd. Het zou helemaal niet slecht voor het CDA zijn, wordt ook gezegd, om met een linksere partij samen te werken. Daardoor kunnen verschillen juist benadrukt worden. Ingewijden wijzen dan ook fijntjes op het zorgvuldig gekozen woordgebruik van Hoekstra: de term ‘uitsluiten’ is nooit gevallen.

Lees ook: Maar heeft Wopke Hoekstra wel door van welke partij hij nu de voorman is?