Effect vaccineren onder kwetsbare groepen niet duidelijk

Weekcijfers De eerste onderzoeken naar de effectiviteit van vaccins werden met name uitgevoerd onder gezonde proefpersonen. Wat het effect is op kwetsbaren kan het RIVM daarom niet met zekerheid zeggen, bleek dinsdag.

Bezoekers afgelopen weekend in bioscoop Pathé De Munt. Vanwege versoepelingen van de coronamaatregelen mogen bioscopen weer open.
Bezoekers afgelopen weekend in bioscoop Pathé De Munt. Vanwege versoepelingen van de coronamaatregelen mogen bioscopen weer open. Foto Remko de Waal/ANP

Het is een cruciale vraag de komende maanden, als de vaccinatiegraad steeds hoger wordt en de coronamaatregelen stap voor stap worden opgeheven: hoe effectief zijn de vaccins precies? Bij de ontwikkeling van de vaccins werd daar uiteraard al onderzoek naar gedaan; toen bleek dat bijvoorbeeld Pfizer zo’n 95 procent effectief zou zijn.

Maar dat kan in de praktijk verschillen: de proefpersonen die aan deze onderzoeken deelnamen waren over het algemeen gezond, waardoor onduidelijk is hoe goed de vaccins bij kwetsbare mensen werken. Bovendien spelen ook andere omstandigheden mee, van de kwaliteit van de gezondheidszorg tot sociale gewoontes, waardoor een vaccin in het ene land effectiever kan zijn dan in het andere.

Het RIVM heeft daarom een eerste „grove schatting” gemaakt over het effect van het vaccin in Nederland onder 75-plussers, onder wie al genoeg vaccins zijn gezet om er een betrouwbare uitspraak over te doen. Het RIVM vatte daarvoor verschillende gegevens samen: wie is gevaccineerd, wie positief testte op SARS-CoV-2, wie daardoor in het ziekenhuis kwam te liggen en wie eraan is overleden.

Uit dat onderzoek bleek dinsdag dat gevaccineerde 75-plussers voor zo’n 82 procent beschermd zijn tegen een positieve test. De effectiviteit neemt af naarmate de leeftijd hoger wordt: mensen van tussen de 75 en 79 jaar oud hebben 96 procent minder kans op een positieve test als ze zijn gevaccineerd, bij 85-plussers is dat 82 procent. Het vaccin is ongeveer 94 procent effectief tegen ziekenhuisopnames en overlijden onder de volledige groep 75-plussers.

Het RIVM telde tussen januari en mei zes ouderen die zijn overleden nadat ze volledig waren gevaccineerd. In totaal werden 401 mensen die aan Covid-19 overleden gemeld. Dertien personen belandden door het virus in het ziekenhuis terwijl ze al zeker drie weken daarvoor de tweede dosis hadden gekregen, op een totaal van 847 Covid-gerelateerde opnames.

Kwetsbare doelgroepen

Maar voor belangrijke doelgroepen is nog niet vast te stellen hoe effectief het vaccin precies is. De percentages die nu door het RIVM worden gerapporteerd gelden voor thuiswonende ouderen die fit genoeg zijn om een vaccinatie bij een GGD-locatie te halen. Anderen zijn door de instellingsarts van het verpleeghuis of de huisarts gevaccineerd. Die vaccinaties zijn wel geregistreerd in de systemen van de prikkende instantie, maar er zijn al maandenlang grote problemen om die gegevens ook aan het RIVM over te dragen. Ongeveer 40 procent van de gegevens is nog niet binnen. Het RIVM kan daarom geen uitspraken doen over de exacte effectiviteit van het vaccin bij die groepen, die vaak wel een verhoogde kans hebben om te overlijden of in het ziekenhuis te worden opgenomen.

Dat er geen inschatting gemaakt kan worden van het effect van vaccinaties onder deze kwetsbare groepen is een complicerende factor in het versoepelen van de maatregelen. De effectiviteitspercentages dienen als belangrijke informatiebron voor de modellen van het RIVM, waarmee onder meer wordt berekend welke gevolgen het loslaten van maatregelen heeft op het aantal ziekenhuisopnames. Die berekeningen zijn van doorslaggevend belang in de besluitvorming van het kabinet. Eerder waarschuwde het Outbreak Management Team (OMT) al voor de gebreken in de registratie. Volgens het OMT is het „essentieel” dat de vaccinatiegegevens compleet zijn, zodat de campagne goed geëvalueerd kan worden.

Hoewel een exact effect niet vast te stellen is, is wel duidelijk te zien dat het aantal positieve tests, ziekenhuisopnames en de sterfte na de start van de vaccinatiecampagne is afgenomen bij bewoners van bijvoorbeeld verpleeghuizen. Acht weken na het begin van de vaccinatiecampagne was het aantal ziekenhuisopnames met 90 procent afgenomen. Dat was in maart, toen dat aantal bij andere groepen nog steeg. Inmiddels daalt het aantal ziekenhuisopnames over de hele bevolking; afgelopen week werden er 32 procent minder Covid-19-patiënten opgenomen dan de week ervoor, blijkt uit de wekelijkse RIVM-rapportage op dinsdag.