Interview

‘Mohammed bin Salman blunderde, Poetin wil dat de wereld zijn misdaden ziet’

Documentaire In ‘The Dissident’ reconstrueert Bryan Fogel de moord op Jamal Khashoggi, de Saoedische insider die dissident werd. Netflix of Amazon bleken niet geïnteresseerd in deze voor de Saoedische kroonprins Mohammed Bin Salman pijnlijke documentaire.

Hij maakt autocraten graag het leven zuur. In 2018 won Bryan Fogel een Oscar met de documentaire Icarus: een film die concrete impact had. Als amateurwielrenner was Fogel geschokt door het bedrog van Lance Armstrong en wilde hij uitproberen hoe gemakkelijk doping te verbergen was. De Russische dopingarts Grigori Rodtsjenkov wilde hem best adviseren, ze raakten bevriend en Rodtsjenkov biechtte op hoe Rusland de zaak had geflest bij de Winterspelen van 2014 in Sotsji. De rest is geschiedenis: uitsluiting van Rusland bij de Olympische Spelen, gezichtsverlies voor Poetin.

Overtref dat maar eens. „Na Icarus zocht ik een ander verhaal met mondiale implicaties dat je als opwindende thriller kan vertellen”, zegt Fogel zonder een spoor van valse bescheidenheid als ik hem via Zoom spreek. Dat verhaal bood zich aan toen de 59-jarige journalist Jamal Khashoggi op 2 oktober 2018 werd vermoord in het Saoedische consultaat te Istanbul. Turkije bleek die moord op audiotape te hebben, kroonprins en potentaat Mohammed bin Salman (MbS) werd gedwongen tot een proces tegen het doodseskader dat hij zelf naar Turkije had gestuurd. Fogel: „Khashoggi’s verhaal bevatte alles wat mij als journalist en activist boeit: mensenrechten, repressie, een autoritair regime dat andersdenkenden meedogenloos uit de weg ruimt.”

Met één verschil: trok Netflix een recordcheque van 5 miljoen dollar voor Icarus, maar in The Dissident was CEO Reed Hasting, wel aanwezig bij de première, niet geïnteresseerd. Andere distributeurs evenmin; Hollywood is doordesemd van Saoedisch geld en wil geen ruzie met de lichtgeraakte kroonprins. Zelfs Jeff Bezos van Amazon niet, hoewel MbS diens mobiele telefoon vermoedelijk hoogstpersoonlijk hackte om hem te chanteren met pikante foto’s. Maar ja, Bezos stak recent ook 580 miljoen dollar in de Saoedische bezorgdienst Souq. En Netflix onderhandelde over de financiering van acht films met Saoedisch geld. Fogel vond een kleine distributeur. „Het Saoedische regime heeft vreselijke moeite met kritiek”, zegt hij. „Maar ze weten dat zakelijke belangen het uiteindelijk altijd winnen van morele overwegingen. Dat blijkt in de zaak van Khashoggi opnieuw.”

120 kilo barbecuevlees

The Dissident vertelt Khashoggi’s verhaal via twee sporen. Het eerste is een thrillerachtige reconstructie van de moord. De komst van het doodseskader, de (mislukte) dwaalsporen, de ingevlogen patholoog-anatoom die het lichaam ontleedt, de tandoori-oven op de residentie van de consul waar de stoffelijke resten vermoedelijk zijn verast. Als verklaring voor de vleeswalm was vooraf 120 kilo barbecuevlees besteld.

Bryan Fogel weigert te speculeren waarom de Turkse autoriteiten open kaart speelden; hij kreeg volledige medewerking en transcripties van de opnames in het consulaat. „Mij gaat het om Khashoggi, niet om Turkse motieven. Maar hoe dan ook moet je constateren dat Turkije als enige de juiste weg koos en Saoedi-Arabië het vuur na aan de schenen legde. Ik denk dat men simpelweg diep beledigd was dat een regering even een moord komt plegen op jouw grondgebied en jou dan de schuld in de schoenen probeert te schuiven.”

Het tweede spoor in The Dissident is de biografie van Jamal Khashoggi: een insider uit een nauw met het huis van Saoed gelieerde familie – zijn oom is de mondiale wapenhandelaar Adnan Khashoggi – die lang een hervormingsgezinde, maar loyale spreekbuis van het regime was. Volgens Fogel raakt Khashoggi na 2010 in vuur en vlam over de Arabische Lente en de vrijheid die sociale media beloofden. Hij werd openlijk kritisch over het regime, zette in 2015 in Bahrain het vrije nieuwkanaal Al-Arab op dat al na elf uur uit de lucht moet, moest naar de VS vluchten. Toch had Khashoggi’s hervormingsgezinde agenda raakpunten met die van kroonprins MbS.

Waarom kneep hij zijn neus niet dicht en steunde hij hem? Fogel: „Jamal zag in dat Mohammed bin Salman een wrede, meedogenloze leider is die als puntje bij paaltje komt liberalisering als een dodelijke bedreiging voor het huis van Saoed ziet. Maar ook dat zijn land de spil was in de succesvolle onderdrukking van de Arabische Lente en van sociale media.”

In The Dissident laat Fogel zien hoe Khashoggi in diaspora contact zoekt met aanvankelijk wantrouwige dissidenten. Hij werkt met ze samen om het Saoedische trollenleger op Twitter te ontregelen. Dat ontgaat het regime niet: dat bespioneert met behulp van Israëlische software zijn critici. Als gewezen insider gold Khashoggi als een heel gevaarlijke dissident.

Ziet Fogel overeenkomsten tussen de moord op Khashoggi en het vergiftigen van ‘verraders’ in Londen door collega-autocraat Vladimir Poetin? „De moord op Khashoggi werd overhaast gepland en knullig uitgevoerd. De Saoedi’s onderschatten de risico’s, ze waren totaal verrast dat ze tegen de lamp liepen. Poetin wil dat de hele wereld ziet dat hij zijn critici vergiftigt, het doel is de oppositie te intimideren. Waarom gebruikt hij anders stoffen als novitsjok of polonium, die je alleen naar de Russische staat kan herleiden? De overeenkomst is dat beide weten dat het Westen om een moord geen embargo’s instelt of miljardendeals schrapt.”