Oeigoerse getuigenissen over marteling bij rechter zonder macht

Chinese mensenrechtenschendingen Bij gebrek aan een beter alternatief buigt een panel van experts zich over de vraag of China genocide pleegt in Xinjiang. Beijing spreekt van een „anti-Chinese farce”.

Foto Tolga Akmen / AFP

Er waren veel tranen de afgelopen dagen in het chique conferentiecentrum Church House, in het Londense Westminster. En dat terwijl de pijnlijkste vragen vaak nog werden vermeden. De trauma’s van de sprekers liggen dan ook zo dicht onder de oppervlakte dat het praten over hun ervaringen de herbeleving ervan onvermijdelijk maakt.

Maandag werden hier de eerste vier dagen met getuigenissen afgerond van het ‘Oeigoerentribunaal’, een initiatief dat misschien het beste is te omschrijven als een surrogaatrechtbank. Een panel van experts buigt zich over de vraag of de Chinese overheid structureel misdaden begaat, waaronder genocide, tegen de Oeigoeren, Kazachen en andere islamitische minderheden in de regio Xinjiang. In september volgen meer zittingsdagen, zodat in totaal zo’n zeventig getuigen gehoord zullen zijn. Een oordeel wordt aan het eind van het jaar verwacht.

Dit ‘volkstribunaal’, zoals de organisatie het noemt, claimt geen jurisdictie over Xinjiang en heeft niet de illusie dat het straffen zou kunnen opleggen. Het claimt wel onafhankelijkheid, hoewel het is opgericht op verzoek van belangenorganisatie World Uyghur Congress. De panelleden zeggen zich niet actief in te zetten als belangenbehartiger voor de Oeigoerse zaak.

Wie heeft er iets aan een rechtbank zonder macht en die niet strikt de procedurele regels van het internationaal recht volgt? China heeft het initiatief meteen weggezet als „een belediging voor het recht”, een „anti-Chinese farce” die „wettig noch geloofwaardig” is.

China slaat altijd terug

Feit is dat er geen beter alternatief in het vooruitzicht ligt. China ontkent dat het mensenrechten schendt en houdt vol dat de kampen waarin een onbekend aantal Oeigoeren wordt vastgehouden louter bedoeld zijn als heropvoedingsinstituten voor mensen met religieus-extremistische neigingen. Het weigert de Verenigde Naties toegang voor onderzoek. Het Internationaal Strafhof (dat strafrecht spreekt) en het Internationaal Gerechtshof (voor geschillen tussen staten) staan machteloos, omdat China de inschakeling van die instituten kan tegenhouden.

Verkrachting was aan de orde van de dag, de Chinese politie kon doen wat ze wilde Foto’s Tolga Akmen/AFP

Er is geen staat die een militaire interventie überhaupt overweegt, economische sancties die echt pijn zouden doen evenmin. Daarvoor is China inmiddels te machtig; het zou onmiddellijk harder terugslaan. Wat rest, is proberen te achterhalen wat er werkelijk gebeurt in Xinjiang, en dat is door het gebrek aan toegang al heel moeilijk.

Het ‘volkstribunaal’ beschikt over twee troeven die het ondanks alle beperkingen wel degelijk geloofwaardig kunnen maken. De eerste is de statuur van de voorzitter en de tweede is de kracht van de getuigenissen.

De voorzitter is de moeilijk intimideerbare Britse jurist Sir Geoffrey Nice, die vooral bekend is om zijn werk bij het Joegoslavië-tribunaal, waar hij lange tijd en uiteindelijk met succes jacht maakte op de Servische oud-president Milosevic (die in 2006 stierf in zijn cel voordat hij veroordeeld kon worden). China heeft Nice in maart een inreisverbod opgelegd en Chinezen verboden met hem samen te werken. In een reactie verklaarde hij dat hij dit niet tegen China zal gebruiken in zijn oordeelvorming en herhaalde hij de uitnodiging om mee te werken met het ‘tribunaal’.

Dan de getuigenissen. De meeste verhalen die slachtoffers in de afgelopen dagen in Londen hebben verteld zijn niet nieuw. Ze zijn afkomstig van Oeigoeren en Kazachen die hebben kunnen vluchten en hun verhaal vaak al meermaals hebben gedaan in de pers of in autobiografieën. Maar door ze zo achter elkaar te horen, overstijgen ze het particuliere.

Systematische geboortebeperking

Wat tot nu toe vooral opvalt, is de systematische geboortebeperking en het geweld dat daarmee gepaard gaat. „Verkrachting was aan de orde van de dag”, vertelde Sayragul Sauytbay, die als lerares was gedwongen om Chinese les te geven in een van de kampen. „De politie had van Beijing onbegrensde bevoegdheden gekregen. Ze konden doen wat ze wilden. Ze zochten de meisjes uit die ze leuk vonden, haalden ze ’s nachts uit hun cel en stuurden ze de volgende ochtend weer terug.”

Lees ook: ‘China neemt Oeigoerse kinderen hun taal, cultuur en wortels af’

Ze omschreef een ogenschijnlijk geplande groepsverkrachting van een jonge vrouw, door kampbewaarders. Zo’n honderd man werd gedwongen toe te kijken, Sauytbay vermoedt om te kunnen bepalen wie van hen er nog emoties vertoonde.

Gulbahar Haitiwaji, een vrouw van 54 die nu in Parijs woont, zat van 2017 tot 2019 gevangen en vertelde eerder al in haar boek dat vrouwen in de vruchtbare leeftijd injecties kregen waarna hun menstruatie stopte. Een andere getuige verklaarde dat een vrouw in zijn dorp gedwongen werd om met acht maanden zwangerschap een abortus te ondergaan. In de regio in Xinjiang waar hij vandaan komt, is in elk dorp een kantoor van de Chinese Communistische Partij met een afdeling voor geboortebeleid, die in de gaten houdt of de vrouwen niet te veel kinderen krijgen.

Zestig van mijn familieleden zijn gearresteerd omdat ik gevlucht ben Foto’s Tolga Akmen/AFP

De Amerikaanse antropoloog Darren Byler verklaarde dat zo’n 10 procent van de gedetineerden in de kampen daar is vastgezet wegens het overtreden van de geboorteregels. Alleenstaande vrouwen of echtgenotes van gevangenen worden aangespoord tot een huwelijk met een Han-Chinese man. In mei becijferde het Australische onderzoeksinstituut ASPI al dat het aantal geboorten in Xinjiang tussen 2017, toen de overheidscampagne begon, en 2019 is gehalveerd. Volgens Byler wordt een half miljoen Oeigoerse kinderen niet opgevoed door hun eigen ouders, maar in Han-Chinese kostscholen, waar zij niet hun eigen taal mogen spreken. Volgens een andere getuige zijn de huisvesting en het voedsel daar erbarmelijk.

Zwarte kamer

Verder spraken veel getuigen over martelingen in de kampen. Overal waren camera’s, vertelde Sauytbay, behalve in een ruimte die „de zwarte kamer” werd genoemd en die was ingericht voor de marteling van gedetineerden. „Tijdens mijn les kwam de politie het lokaal binnen om mensen op te halen. Daarna konden we ze horen gillen en om hulp smeken. Naderhand werden ze gewond op de grond gesmeten. Sommigen werden afgevoerd en kwamen nooit meer terug. Ik ben bang dat ze zijn doodgemarteld.”

Haitiwaji vertelde hoe ze meermaals per dag met dunne kleren aan buiten werd gezet, terwijl het tegen de dertig graden vroor. De cellen werden via airconditioning opzettelijk koud gehouden. Een andere getuige verklaarde dat gedetineerden plastic zakken over hun hoofd kregen tot ze bijna stikten en vastgebonden werden met waterslangen in hun mond waardoor het water in hun longen liep. Hij vertelde over elektrische schokken op geslachtsdelen en moedwillige uithongering.

Wie weet te vluchten, laat een spoor van ellende na, bleek uit meerdere getuigenissen. Een vrouw die met haar man naar Zweden was vertrokken, vertelde hoe haar zoon en dochter uit het vliegtuig werden geplukt toen die zich bij hen wilden voegen. De dochter werd gearresteerd terwijl ze zwanger was. De vrouw weet niet of zij nog leeft. Navraag doen bij familieleden brengt hen alleen maar verder in de problemen. „Inmiddels zijn zestig familieleden gearresteerd omdat ik gevlucht ben.”

Antidepressiva en slaappillen houden haar op de been. Haar man krijgt het allemaal niet meer zo mee, zei ze. Hij is zo vaak tegen zijn hoofd geslagen dat hij zijn geheugen is verloren.

Lees ook: Een derde kind mag voortaan in China: het zet gezinnen onder toenemende druk