Oorlog als een vorm van heilzame boetedoening

Toneeltekst In ‘De aardappeleters’ toont de jonge IJslandse toneelauteur Tyrfingur Tyrfingsson in hoeverre geweld is terug te voeren op liefde en onbeholpenheid. Vincent van der Valk vertaalde het gitzwarte stuk naar het Nederlands.

Neem het psychologisch realisme van August Strindberg, het zwartgallige van Lars Norén en de gewelddadigheid van Martin McDonagh en je krijgt zo ongeveer een toneelstuk van de beloftevolle IJslandse theaterauteur Tyrfingur Tyrfingsson (1987). Met de onlangs verschenen vertaling van het stuk De aardappeleters introduceert De Nieuwe Toneelbibliotheek hem nu in Nederland.

De aardappeleters ging in 2017 in première in Reykjavik en speelde daarna onder meer in Parijs en Warschau. Eigenlijk zou het stuk dit seizoen door Toneelgroep Oostpool geënsceneerd worden, maar met het vertrek van artistiek leider en regisseur Marcus Azzini werd die productie van het programma gehaald. Het goede nieuws is dat de vertaling van Vincent van der Valk al af was.

„De grond wordt nooit schoner dan het water in de emmer.” Met die zekerheid leeft hoofdpersonage Lísa. Na jaren als oorlogsverpleegster in Kosovo te hebben gewerkt, leeft ze nu een geïsoleerd bestaan in een klein dorp ten westen van Reykjavik. Totdat haar dochter Brúna en voormalig stiefzoon Mikael ineens op de stoep staan. Gaandeweg ontvouwt Tyrfingsson hoe Lísa’s keuzes in het verleden nog altijd doorwerken op haar en haar omgeving.

Het smerigste geheim

Hij toont hoe oorlog niet alleen iets is om vandaan te vluchten, maar ook om naartoe te vluchten. In het leven van zijn personages verhult de ene strijd de andere; zo zocht Lísa letterlijk een oorlog op om een andere tragedie te ontvluchten. Eenmaal terug uit Kosovo realiseert ze zich hoe comfortabel die oorlog voor haar was: wentelend in andermans leed, is het gemakkelijk je ogen te sluiten voor je eigen daden. Zeker als de buitenwereld je op een voetstuk hijst als feministisch boegbeeld. „Weten jullie wat het smerigste geheim van de mensheid is?”, vraagt ze. „Het is nergens zo leuk om te zijn als in een oorlog omdat het nergens zo verschrikkelijk is om te zijn als in een oorlog.”

Zo presenteert Tyrfingsson de oorlog, de dagelijkse confrontatie met strijd en lijden, als een vorm van heilzame boetedoening. „De waarheid is dat geweld net als wijn is, heerlijk bij een goede maaltijd en walgelijk voor hen die er niet mee om kunnen gaan.” De vraag is of die lijn van geweld en pijn überhaupt een halt kan worden toegeroepen.

Hij voert zijn personages op als gewelddadig, meedogenloos en machteloos, pelt hun onsympathieke buitenkanten zorgvuldig af en toont daarin onmiskenbaar een broze kern. Op die manier toont Tyrfingsson zich een buitengewoon interessant toneelschrijver als het gaat om het ontleden van psychologische kwetsuren. Hij is bikkelhard naar zijn personages, maar geeft ze altijd een reliëf van mededogen mee. Het einde is hoopvol, zij het tegen beter weten in: als zijn personages zich uiteindelijk verzoenen met hun eigen en elkaars onvermogen, gaat de wederzijdse behoefte aan genegenheid die achter al het verzet verscholen ligt, door merg en been.

Tyrfingsson levert hiermee een indrukwekkend stuk af, waarmee hij laat zien in hoeverre geweld en pijn per saldo terug te voeren zijn op liefde en onbeholpenheid. Het is te hopen dat nu de vertaling er eenmaal ligt, de Nederlandse gezelschappen Tyrfingsson hier ook daadwerkelijk op de planken gaan brengen.

Tyrfingur Tyrfingsson - De Aardappeleters. Uitgeverij De Nieuwe Toneelbibliotheek. Inl: denieuwetoneelbibliotheek.nl