Onderzoek: industrie maakte winst op gratis CO2-uitstootrechten

Emissiehandelssysteem Het was bedoeld als prikkel om bedrijfstakken schoner te maken: betalen voor CO2-emissie. Maar door uitstootrechten gratis te maken, kon de industrie er miljarden aan verdienen.

Staalproductie in het Verenigd Koninkrijk. De Europese staalindustrie heeft volgens CE Delft het meest verdiend aan de CO2-emissierechten.
Staalproductie in het Verenigd Koninkrijk. De Europese staalindustrie heeft volgens CE Delft het meest verdiend aan de CO2-emissierechten. Foto Lindsey Parnaby / AFP)

De Europese industrie heeft in de jaren tot 2019 30 tot 50 miljard euro verdiend aan ETS, het handelssysteem voor CO2-uitstootrechten. Dat concludeert bureau CE Delft in een onderzoek in opdracht van Carbon Market Watch, een organisatie die zich inzet voor een rechtvaardige koolstofprijs.

Dat de industrie miljarden heeft verdiend aan een systeem dat mikt op verduurzaming van het productieproces, komt onder meer doordat emissierechten veelal gratis worden verstrekt aan sectoren die veel energie verbruiken en (dus) veel broeikasgassen uitstoten. Dat gebeurt zo omdat Brussel vreest dat anders bedrijvigheid weglekt naar landen met minder strenge klimaatregels, zogeheten ‘carbon leakage’.

Het Delftse onderzoek becijfert de winst van industriële sectoren in de periode tussen 2008 en 2019, maar de situatie is niet heel erg veranderd. Ook nu nog ontvangen bedrijven in veel sectoren een groot deel van hun emissierechten gratis. Deze zomer wordt het systeem tegen het licht gehouden, om te kijken of de vrees voor concurrentievervalsing nog terecht is.

Ook overweegt Brussel een CO2-heffing aan de grens, om te beginnen voor ingevoerd staal en cement. Daardoor zou het niet langer nodig zijn Europese bedrijven gratis emissierechten te verstrekken. Zo’n Europese grensheffing roept veel weerstand op bij onder andere China en de VS. Voor wereldhandelsorganisatie WTO is een grensheffing onverenigbaar met gratis emissierechten voor Europese bedrijven.

Succesvol lobbyen

Bedrijven hebben in het verleden op verschillende manieren van het systeem geprofiteerd. Allereerst ontvingen veel bedrijven – uit onervarenheid, maar ook na succesvol lobbyen – meer emissierechten dan ze nodig hadden. Wat overbleef hebben ze te gelde gemaakt, of wordt bewaard tot schaarste de prijs verder opdrijft. Recent zijn de kosten voor emissiecertificaten voor het eerst boven de 50 euro per ton uitgekomen.

Daarnaast hebben bedrijven de kosten van de CO2-uitstoot wel vaak (deels) doorberekend aan klanten, ook al ontvingen ze die uitstootrechten gratis. Precieze cijfers ontbreken. Veel bedrijven ontkennen dat ze dit hebben gedaan, maar economen vermoeden dat het op grote schaal is voorgekomen. Eerder gebeurde dit ook bij de elektriciteitssector, waar het aanleiding was de emissierechten niet langer gratis uit te delen.

Ook hebben veel bedrijven gebruik gemaakt van internationale emissierechten uit het oude Kyoto-protocol (2007-2012). Die werden de afgelopen jaren steeds goedkoper en waren sinds 2013 zelfs bijna gratis. Dat kwam onder andere omdat landen als Rusland en Oekraïne met veel rechten waren blijven zitten na de val van de Sovjet-Unie en de instorting van hun oude industrie.

Veel profijt voor staalindustrie

Volgens het onderzoek van CE Delft heeft de staalindustrie het meest geprofiteerd van de emissiehandel. Bedrijven in die sector zouden ruim 16 miljard euro winst hebben gehaald uit de emissiehandel. Ook de raffinagesector (11,3 miljard euro) en de cementindustrie (10,3 miljard) hebben volop geprofiteerd van het ETS. De petrochemie verdiende zo’n 5 miljard euro aan het systeem.

Vooral in Duitsland, met zijn omvangrijke industriële sector, hebben bedrijven volop geprofiteerd van de gratis rechten. Ze verdienden opgeteld bijna 10 miljard euro. In het Verenigd Koninkrijk, Frankrijk, Italië en Spanje hebben bedrijven tussen de 5 en 6 miljard euro verdiend.

Volgens Sander de Bruyn, hoofdauteur van het onderzoek, heeft de gratis uitgifte van emissierechten bedrijven aanvankelijk geholpen hun bedrijfsvoering aan te passen. Maar op termijn overwegen de nadelen. Gratis rechten dempen namelijk de prijsprikkel die tot ‘koolstofarm investeren’ moet leiden. Bovendien kunnen ze leiden tot onnodige prijsstijgingen voor consumenten. En of het bijdraagt aan het voorkomen van carbon leakage is volgens De Bruyn zeer de vraag.

Het zou voor bedrijven onmogelijk moeten zijn om gratis te vervuilen, zei Sam van den Plas, beleidsdirecteur van Carbon Market Watch, bij de presentatie van het rapport. „Laat staan dat ze beloond worden voor vasthouden aan een zeer vervuilend bedrijfsmodel. Dit marktfalen vormt de kern van een van Europa’s belangrijkste klimaatbeleidsmaatregelen, en moet worden gecorrigeerd.”