Na een klein wonder kwam het Heerlens Heitje van de grond

Klussenproject Achterstallig onderhoud, passieve inwoners en ondersteuning van de eigen middenstand. De gemeente Heerlen pakt het allemaal tegelijk aan met het Heerlens Heitje. Het initiatief trekt zelfs Zweedse belangstelling.

Joek Kroes, Heerlens Heitje-deelnemer van het eerste uur , knapt een prullenbak op.
Joek Kroes, Heerlens Heitje-deelnemer van het eerste uur , knapt een prullenbak op. Foto La Sirel

Een prullenbak was het eerste wat Joek Kroes (58) onder handen nam in zijn eigen buurt, de Heerlense wijk Musschemig. Later hanteerde hij de verfkwast voor nog een prullenbak, een bankje en stoepranden.

Kroes is enthousiast over het project Heerlens Heitje. Bewoners kunnen via een app een onderhoudsklus in eigen buurt uitzoeken en met de uitvoering ervan digitale munten verdienen, heitjes. Die kunnen ze uitgeven in winkels in hun stad.

Zijn eerste verdiende heitjes gaf Kroes uit aan twee doosjes wijn. Nee, dat dronk niet anders dan anders. „Maar door het heitje kwam ik wel voor het eerst in deze wijnhandel, omdat juist deze zaak meedoet aan het project.”

Precies zo hadden ze het bij de gemeente Heerlen bedacht. Het heitje moest de burgers betrekken bij onderhoud waar al jaren op bezuinigd wordt. „Maar het moest er ook voor zorgen dat Heerlenaren niet consumeren in Maastricht, Aken of in internetwinkels, maar bij de Heerlense middenstand”, legt verantwoordelijk wethouder Charles Claessens (CDA, beheer en onderhoud) uit.

En de gemeente hoopt nog een ander probleem te tackelen: een deel van de Heerlenaren laat zich lastig betrekken bij maatschappelijke initiatieven. Het lijkt een erfenis uit het steenkoolverleden, toen de mijnen hun personeel volop pamperden en zelfs de heggen in hun tuinen onderhielden. In dat kader wordt wel gesproken van „aangeleerde hulpeloosheid”. Zelfs een halve eeuw na de mijnsluiting zou die nog na-echoën. Het Heerlens Heitje moet met direct zichtbaar resultaat in eigen omgeving en zijn financiële prikkel mensen alsnog activeren.

De Nederlandsche Bank

Het Heerlens Heitje ging eind maart op proef van start in de wijken Grasbroek, Musschemig en Schandelen en in de Heerlense binnenstad. De digitale munten kunnen vooralsnog in vijf zaken worden uitgegeven. Pieter Bonnema, projectleider bij de gemeente, hoopt op snelle uitbreiding.

Gigantisch mag je de animo niet noemen. Tot nog toe is de app 190 keer gedownload en zijn 22 klussen uitgevoerd. Uitbetaald: 933 heitjes. Maar de gemeente is optimistisch en wil een nieuwe wijk toevoegen. Op basis van welke criteria het project straks wordt geëvalueerd, is nog niet bepaald.

Dat het experiment loopt, is al een klein wonder, want de nodige wetten stonden in de weg, en praktische bezwaren. Direct na een eerste publicatie in de lokale pers over plannen voor het heitje meldde De Nederlandsche Bank (DNB) zich. Waar de gemeente Heerlen mee bezig dacht te zijn? Een eigen geldsysteem? Sinds wanneer behoort het tot de gemeentelijke taken om bank te spelen?

Bonnema: „Tekst en uitleg hielpen erg. Zeker nadat we garandeerden dat tegenover elk heitje echt geld zou worden gezet. Want zomaar geld drukken en creëren is niet zo moeilijk. Tegenover één heitje staat altijd één euro. In een gesprek heb ik nog gezegd dat DNB vast ook goudstaven tegenover elke euro had staan. Daar reageerde men niet erg op, ze vonden het waarschijnlijk niet zo leuk.”

De volgende hindernis was een fiscale. Om complicaties te omzeilen, dacht Heerlen aanvankelijk aan de mogelijkheid van vrijwilligersvergoedingen. Iedereen mag op jaarbasis onbelast maximaal 1.800 euro verdienen.

Maar toen bleek die regeling wat magertjes. Claessens: „Het maximale uurtarief is dan 5 euro, onder de 23 jaar zelfs 2,75 euro. Onze inschatting was dat mensen dat te laag zouden vinden. Het betekent dat een jongere die drie uur lang een bankje staat te schuren en te schilderen niet eens een bioscoopkaartje bij elkaar zou kunnen krijgen.”

De Belastingdienst hield de poot stijf. Als Heerlen niet op basis van de vrijwilligersregeling zou gaan werken, dreigde de fiscus alle deelnemers aan het heitje-project als ondernemer te gaan beschouwen. „En dan zou iedereen ook btw-plichtig worden”, legt Bonnema uit. „Zelfs iemand die even een paar stoeptegels recht legt voor de gemeente, moet dan een mega-administratie bijhouden.”

Emile Roemer

Qua lobby hielp het dat Heerlen op dat moment Emile Roemer als waarnemend burgemeester had, zegt Claessens. Het bekende SP-gezicht ging mee naar cruciaal overleg „en de Belastingdienst heeft echt heel erg constructief meegedacht”.

Deelnemers aan het Heerlens Heitje zouden nu gaan vallen onder de kleineondernemersregeling van de fiscus. Dat betekende dat ze niet btw-plichtig zouden zijn en geen ingewikkelde administratie hoefden bij te houden.

Bonnema: „Normaal val je dan meteen voor drie jaar onder die regeling, waardoor je binnen die termijn weer niet als zzp’er kunt beginnen. Maar daar is in dit geval een uitzondering op gemaakt.”

Heitjes moeten nu worden opgegeven voor de inkomstenbelasting. Bonnema geeft een rekenvoorbeeld: „Wie met zijn normale baan 35.000 euro per jaar verdiende en daarbij 500 heitjes moet dan een inkomen van 35.500 euro opgeven. Maar na een eerste evaluatie bleek dat mensen toch bang waren voor gedoe met de fiscus. Reden waarom we nu –in overleg met bewoners– alsnog onderzoeken of de simpele en overzichtelijke vrijwilligersregeling niet toch een betere optie is.” Wie een uitkering heeft, moet voor deelname contact opnemen met zijn uitkeringsinstantie.

De eerste gemeenten met belangstelling voor het Heerlens Heitje hebben zich gemeld. Uit Nederland, én uit het buitenland: het Zweedse Malmö.

Wethouder Claessens noemt het project „een voorbeeld van ruimte geven aan jonge, frisse denkers binnen de ambtelijke organisatie. Die durven buiten de gebaande paden te denken”.

De app is ontwikkeld door een jong bedrijfje uit de stad. „Ook als het Heerlens Heitje niet uit de verf zou komen, is dat geen mislukking. Ook van fouten kun je leren.”

Heerlens Heitjedeelnemer van het eerste uur Joek Kroes probeert intussen mensen in zijn omgeving enthousiast te maken. „De reacties zijn wel aardig, maar tot nu toe leidt het tot weinig activiteit. Misschien heeft het iets te maken met het beperkte aantal zaken waar je de heitjes kunt besteden. Het is toch aardig als je straks ergens op een terras kunt gaan zitten en op een alternatieve manier afrekenen.”