Wat staat er te gebeuren in het strafproces van de MH17-zaak?

Strafproces Na tal van voorbereidende zittingen buigt de rechtbank zich vanaf deze week over de inhoud in de MH17-zaak. De strafeis komt waarschijnlijk in november.

Leden van de rechtbank hebben de reconstructie van het in 2014 neergeschoten MH17-toestel bekeken, als onderdeel van het strafproces.
Leden van de rechtbank hebben de reconstructie van het in 2014 neergeschoten MH17-toestel bekeken, als onderdeel van het strafproces. Foto Sem van der Wal/ANP

Het is eindelijk begonnen. Een jaar en drie maanden nadat het MH17-proces op het Justitieel Complex op Schiphol werd geopend, is de rechtbank begonnen aan de inhoudelijke behandeling. Dat wil zeggen, met de bespreking van het bewijs dat het Openbaar Ministerie heeft verzameld tegen één Oekraïense en drie Russische verdachten.

Ze staan terecht voor hun rol bij het neerstorten van vlucht MH17 van Malaysia Airlines, op 17 juli 2014 boven Oost-Oekraïne. De 298 inzittenden kwamen daarbij om het leven. Wat staat er te gebeuren in het strafproces?

Deze dinsdag, woensdag en donderdag zal de rechtbank stukken uit het inmiddels 65.000 pagina’s tellende strafdossier bespreken. Dat zal gebeuren „op hoofdlijnen”, zo maakte rechtbankvoorzitter Hendrik Steenhuis duidelijk tijdens een korte uitleg maandag. In de meeste strafzaken zijn er verdachten om stukken aan ‘voor te houden’ en te ondervragen, maar de verdachten Igor Girkin, Sergej Doebinski, Oleg Poelatov en Leonid Chartsjenko hebben ervoor gekozen om het proces niet bij te wonen. Alleen Poelatov heeft zich door advocaten laten vertegenwoordigen. In het belang van de openbaarheid, en vanwege de enorme maatschappelijke impact van de MH17-ramp, wil de rechtbank toch ingaan op het dossier.

Drie vragen

Daarbij draait het om drie vragen. Is vlucht MH17 neergeschoten met een Boek-raket, is die raket afgevuurd vanaf een landbouwveld bij het gehucht Pervomajski, ten zuiden van de stad Snizjne in het oosten van Oekraïne, en zijn de vier verdachten betrokken geweest bij het in stelling brengen van de lanceerinstallatie en het afvuren van een raket?

Bij het voorlezen zal het nodige worden overgeslagen, maar de rechtbank zal toch verschillende theorieën in de behandeling van de zaak betrekken. In het strafdossier wordt de meeste aandacht besteed aan het scenario dat MH17 met een Boek-raket is neergehaald. Alternatieve scenario’s, zoals de theorie dat het vliegtuig is neergeschoten door een gevechtsvliegtuig, zijn ook onderzocht, maar worden de komende dagen niet uitgebreid behandeld.

In het dossier komt bovendien een aantal sleutelvragen niet aan de orde, zo zei Steenhuis. De vraag wie de raket heeft afgeschoten, waarom en met welk doel, is in het strafrechtelijk onderzoek niet opgehelderd. Hetzelfde geldt voor de vraag in welke mate Rusland verantwoordelijk kan worden gehouden, hoewel het dossier wel degelijk informatie bevat over Russische betrokkenheid.

Het uitblijven van antwoorden op deze sleutelvragen staat een veroordeling van de vier verdachten niet in de weg, maar vormt wel een leemte in de waarheidsvinding rond de ramp.

Ook blijven de VS weigeren satellietbeelden van de lancering van de Boek-raket beschikbaar te stellen. De rechtbank liet maandag weten dat herhaalde verzoeken tot meer openheid niet tot resultaat hebben geleid. De rechtbank zal het daarom moeten doen met het proces-verbaal van de officier van justitie voor terrorismebestrijding, die hierover vertrouwelijk door de Amerikanen werd gebriefd.

Lees ook deze reportage over het bezoek de brokstukken van vlucht MH17: Een hoogwerker tilt de rechters richting de cockpit

Requisitoir en pleidooi

Als de rechtbank het dossier heeft voorgelezen, zullen zowel het OM als de verdediging in de gelegenheid worden gesteld stukken onder de aandacht te brengen. Het OM zal dit waarschijnlijk doen op 17 en 18 juni, de advocaten van Poelatov mogelijk later, in de week van 21 tot 25 jun. Na de zomer, in september, zullen de nabestaanden in de gelegenheid worden gesteld om gebruik te maken van hun spreekrecht en worden verzoeken tot schadevergoeding besproken.

In november van dit jaar volgt waarschijnlijk het requisitoir van het OM met de strafeis. Het pleidooi van de verdediging zal op zijn vroegst begin 2022 kunnen worden uitgesproken, zo hebben Poelatovs advocaten laten weten. Wanneer de uitspraak komt, is nog ongewis.

Lees ook: OM blaakt van zelfvertrouwen, de verdediging in het MH17-proces lijkt nog zoekende

Ook na het vonnis en een eventueel hoger beroep is het MH17-dossier nog niet gesloten: het strafrechtelijk onderzoek naar ándere verdachten (zoals bijvoorbeeld de bemanningsleden van de Boek-installatie) loopt nog. Of dat tot andere rechtszaken gaat leiden, is echter verre van zeker.