Michiel Zwinkels: „Corona heeft heel veel mensen aan het twijfelen gebracht en discussies veroorzaakt.”

Foto David van Dam

Interview

Hoofdofficier van justitie: 'Geweld wordt vanzelfsprekender gemaakt door complotdenken'

Michiel Zwinkels, hoofdofficier van justitie Justitie vreest voor geweld door stemmingmakerij op sociale media. „Mensen verliezen contact met de buitenwereld”, zegt Michiel Zwinkels.

Het uitschakelen van een groepering die in de jacht op ‘pedofielen’ de gemoederen zodanig ophitst, dat gevaar dreigt voor personen.

Dat is het doel van een operatie waar politie en justitie al een paar maanden mee bezig zijn. Meer concreet richt het onderzoek, onder leiding van het Haagse Openbaar Ministerie, zich op de drijvende krachten achter het zogeheten Red Pill Journal: een dagelijkse uitzending op internet waar drie mannen kijkers aansporen in actie te komen tegen ‘kindermoordenaars’ en ‘pedofiele satanisten’.

„Functionarissen die door hun beroepsmatige activiteiten in het nieuws komen, zoals wetenschappers, politici, magistraten, bestuurders en journalisten, zijn stelselmatig het doelwit van deze actievoerders”, zegt de Haagse hoofdofficier van justitie Michiel Zwinkels.

Hij spreekt van een nieuw verschijnsel. „Actievoerders proberen mensen ook in hun privéomgeving te benaderen. Zoiets werkt in hoge mate intimiderend. Dat is ook mede waarom wij vinden dat we strafrechtelijk moeten optreden. We willen voorkomen dat professionals zich niet meer vrij voelen hun werk op een normale manier uit te oefenen. Het zou funest zijn als mensen bang zijn zich uit te spreken in een maatschappelijk debat”.

De afgelopen weken zijn door het hele land, van Zeeland tot Groningen, aanhoudingen geweest van ‘kleinere’ verdachten die zich in belangrijke mate lieten inspireren door uitzendingen van dit complotjournaal en daarmee verwante chatgroepen op Telegram. Twee vrouwen werden tot celstraffen van een paar weken veroordeeld wegens het ondersteunen van een oproep om bakstenen te gooien naar de woning van RIVM-directeur Jaap van Dissel. Een man, die zichzelf cabaretier noemt, had opgeroepen „kindermoordenaar” Van Dissel „te begraven”. Hij is tot vier maanden cel veroordeeld. Een van de vrouwelijke verdachten, een 54-jarige vrouw uit Apeldoorn, verklaarde haar gedrag door te zeggen dat ze „te veel uren achter elkaar op Telegram had gezeten”. Daardoor was ze naar eigen zeggen „verward” geraakt.

Lees ook: Justitie maakt jacht op netwerk complotdenkers

Kopstukken in het buitenland

„We zien dat sommige mensen de hele dag op internet in een bepaalde bubbel zitten. Daardoor verliezen ze het contact met de buitenwereld’’, zegt Zwinkels. „Die mensen duiken steeds verder in een tunnel waar de overheersende gedachte is: het deugt allemaal niet. Hier moet wat aan gedaan worden”.

De voorlopig belangrijkste arrestatie in het onderzoek naar ‘de redpill-groep’, zoals de aanklager het vorige week noemde in een strafzaak, was op 2 juni op een woonboerderij in Siddeburen. Daar is een van de drie presentatoren, een 53-jarige man zonder vaste verblijfplaats, aangehouden op verdenking van opruiing en bedreiging. Zwinkels zegt geen namen te kunnen noemen van andere verdachten die het OM onderzoekt maar justitie maakt wel duidelijk op zoek te zijn naar kopstukken van het pillenjournaal. De andere twee presentatoren van dit bulletin zijn de in Noord-Ierland verblijvende journalist Micha K. en Joost K., die in Spanje woont.

Joost K. komt oorspronkelijk uit Bodegraven. Na oproepen op het Red Pill Journal hebben dit jaar vele tientallen mensen bloemstukken gelegd op graven van jong overleden mensen op Begraafplaats Vredehof in deze Zuid-Hollandse plaats. Volgens de bloemenleggers liggen er kinderen begraven die in de jaren tachtig gedood zijn door satanische pedofielen. Van Dissel en een lokale huisarts behoorden tot het pedoseksueel netwerk, aldus de actievoerders. Het graf dat de meeste aandacht krijgt, is overigens van een man die in 2007 op 32-jarige leeftijd bij een verkeersongeluk om het leven is gekomen.

Invloed van pandemie

Zwinkels vermoedt dat de acties voor een deel te verklaren zijn door de huidige pandemie. „Corona heeft heel veel mensen aan het twijfelen gebracht en discussies veroorzaakt. Er zijn mensen die denken dat Covid-19 bewust in de wereld is geholpen en dat er sprake is van één groot complot. Dat mag je natuurlijk vinden, vrijheid van meningsuiting is een groot goed, maar ook niet onbeperkt. Als je mensen gaat bedreigen of beledigen of oproept tot geweld ga je een grens over.”

Het opsporingswerk wordt in deze zaken nogal eens bemoeilijkt zodra er internationale rechtshulp vereist is en medewerking nodig is van socialemediabedrijven in het buitenland. „In de Verenigde Staten wordt als voorwaarde gesteld dat gedragingen die wij willen aanpakken ook in Amerika strafbaar zijn. In de VS is freedom of speech, die veel verder gaat dan onze vrijheid van meningsuiting, heel belangrijk. Dat compliceert onderzoeken.”

Middagje knokken in Den Haag

Toegenomen spanningen zijn soms in Den Haag ook op straat merkbaar. Het aantal aangemelde en toegestane demonstraties in de stad is het afgelopen jaar flink toegenomen. In 2014 waren het er 1.239, in 2020 1.719. Die trekken in de tijd van de lockdowns een zeer divers publiek: van vreedzame aanhangers van groepen als Viruswaarheid tot voetbalsupporters die graag een middagje willen knokken.

„Vooral de manifestaties waar moeilijkheden kunnen worden verwacht, zijn talrijker”, zegt Zwinkels. Volgens hem is het niet altijd eenvoudig incidenten strafrechtelijk aan te pakken. Wanneer wordt iets een strafbaar feit? „Bloemen leggen is op zichzelf natuurlijk niet strafbaar maar in een bepaalde context en gekoppeld aan bepaalde uitlatingen kan er wel dreiging vanuit gaan. Het is daarom wel goed dat we via het strafrecht een grens trekken over wat wel en niet acceptabel is. Misschien zijn er mensen om de harde kern heen die nu wel gaan denken: hee, misschien gaat dit ook wel te ver. Maar het strafrecht is natuurlijk niet de oplossing om een einde te maken aan de polarisatie.”

De hoofdofficier van justitie juicht het daarom toe dat de gemeente Bodegraven via een kort geding de organisatoren van de bloemenacties probeert aan te pakken. „Je moet de problematiek op verschillende manieren bestrijden. Soms kun je bijvoorbeeld beter civielrechtelijk interveniëren in plaats van strafrechtelijk.”

Lees ook dit essay van Bas Heijne: Het moderne complotdenken kan niet bestreden worden met voorlichting en bewustwording

Maar justitiële ingrepen tegen complotverspreiders zijn zeker nodig, zegt Zwinkels. „Er ontstaat nu het gevaar dat bij sommige mensen het idee opkomt: ik moet in actie komen en geweld gebruiken om het land te redden. Dat in België een militair opstaat die het gemunt heeft op viroloog Marc van Ranst is mede een gevolg van stemmingmakerij op sociale media. Je ziet dat geweld steeds vanzelfsprekender wordt gemaakt door voortdurend zonder onderbouwing te insinueren dat er een groot complot gaande is om mensen te benadelen. Dat is een sluipend proces. En als dat gepaard gaat met bedreiging, belediging of opruiing moeten wij daar tegenop treden.”